Όταν η ιστορία τραγουδιέται: Από το «Τρένο του Θανάτου» των Βαλκανίων στις Πορείες της Μικρασίας

 

Όλα ξεκίνησαν ένα βράδυ, χαζεύοντας τυχαία στο YouTube. Έπεσα πάνω σε μια παλαιότερη οντισιόν του ελληνικού X-Factor. Μια κοπέλα της διπλανής πόρτας, η Ελένη (Λένα) Σιδηροπούλου, ανέβηκε στη σκηνή κρατώντας μόνο μια κιθάρα. Όταν άνοιξε το στόμα της για να τραγουδήσει το Ederlezi, χωρίς φτιασίδια, με μια φωνή δωρική, αρχέγονη και γεμάτη ψυχή, μετέφερε στο σήμερα όλο τον πόνο και την αλήθεια μιας άλλης εποχής.

Αυτό το βίντεο στάθηκε η αφορμή για να αναζητήσω την ιστορία αυτού του κομματιού, αλλά και να το συγκρίνω  με μια δική μας, συγκλονιστική μουσική και ιστορική περίπτωση: το Σμυρνέικο Μινόρε.

Η προκυμαία της Σμύρνης

Πώς δύο διαφορετικοί λαοί μετατρέπουν το συλλογικό τους τραύμα σε τέχνη; Πώς η μουσική μετατρέπεται από διασκέδαση στην υπέρτατη πράξη αντίστασης και φόρου τιμής;

Ederlezi: Το Τραγούδι που Γεννήθηκε στα Βαγόνια του Θανάτου (1942)

Οι περισσότεροι γνωρίζουμε το Ederlezi (ή Đurđevdan) μέσα από τις κορυφαίες ενορχηστρώσεις του Goran Bregović για την ταινία «Ο Καιρός των Τσιγγάνων». Για τους Ρομά των Βαλκανίων, είναι ο ύμνος της άνοιξης και της γιορτής του Άη Γιώργη. Πίσω όμως από τη μελωδία του, κρύβεται μια από τις πιο μαύρες και ταυτόχρονα ηρωικές σελίδες της βαλκανικής ιστορίας.

6 Μαΐου 1942, Σαράγεβο.

Οι φασίστες Κροάτες Ουστάσι, σύμμαχοι των Ναζί, συγκεντρώνουν περίπου 3.000 Σέρβους αιχμαλώτους. Τους στοιβάζουν μεσα στα βαγόνια σε ένα εμπορικό τρένο που μεττρέπεται σε «τρένο θανάτου» με προορισμό το διαβόητο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Γιασένοβατς. Μέσα στα ασφυκτικά γεμάτα βαγόνια, χωρίς νερό και αέρα, ένας φυλακισμένος, μέλος του πολιτιστικού συλλόγου Sloga, αρχίζει να τραγουδά το παραδοσιακό Ederlezi για να δώσει κουράγιο στους μελλοθάνατους συντρόφους του.

Κατασκοπεία και ιστορική μνήμη: Το άγνωστο δίκτυο των σκιών στην Κωνσταντινούπολη και το σχέδιο ανατίναξης του Στόλου (1922)

 

Η Μεγάλη Συνωμοσία: Η Διαταγή 7492 και το Σχέδιο Ανατίναξης του Στόλου (1922)

Το δίκτυο των σκιών, ωστόσο, δεν σταμάτησε να λειτουργεί μετά την αποτροπή της επίθεσης στο Φανάρι. Το σκηνικό της σύγκρουσης μεταφέρθηκε σύντομα από τη στεριά στα βαθιά νερά του Βοσπόρου και της Θάλασσας του Μαρμαρά, εκεί όπου έπλεαν τα σύμβολα της ελληνικής ναυτικής ισχύος: η ναυαρχίδα «Γεώργιος Αβέρωφ» και το θωρηκτό «Κιλκίς».

Η ναυαρχίδα «Γεώργιος Αβέρωφ»

Το σκηνικό αποδείχθηκε πολύ πιο πολύπλοκο και βαθύ από όσο άφηναν να φανεί οι επίσημες αναφορές της εποχής. Η αντίστροφη μέτρηση για τη ναυτική δολιοφθορά ξεκίνησε επίσημα στις 8 Φεβρουαρίου 1922. Με την άκρως απόρρητη διαταγή 7492 του Γαζή Μουσταφά Κεμάλ Πασά, η Άγκυρα έθεσε σε εφαρμογή ένα φιλόδοξο σχέδιο για την ολοκληρωτική ανατίναξη του «Αβέρωφ» και του «Κιλκίς».

Η «Κόκκινη» Εκπαίδευση και η Επιχείρηση στο Σκούταρι

Στερούμενοι αξιόμαχου στόλου, οι Τούρκοι εθνικιστές στράφηκαν στη Σοβιετική Ρωσία (Μπολσεβίκους), η οποία αποτελούσε τον κύριο χρηματοδότη και εξοπλιστή τους. Μια ειδική ομάδα Τούρκων αξιωματικών στάλθηκε κρυφά στη Ρωσία με σκοπό την εντατική εκπαίδευση στη χρήση και την κατασκευή εξελιγμένων ρωσικών τορπιλών. Την ομάδα αυτή αποτελούσαν ο Συνταγματάρχης Σεφκέτ Βέης, ο Ταγματάρχης Αβνή Βέης, καθώς και οι Λοχαγοί Σαμπρής και Τσεβάτ Βέης.

Κατασκοπεία και ιστορική μνήμη: Το άγνωστο δίκτυο των σκιών στην Κωνσταντινούπολη και το σχέδιο βομβαρδισμού του Πατριαρχείου (1921)

 Η επίσημη Ιστορία γράφεται στα πεδία των μαχών και υπογράφεται σε λαμπρές αίθουσες συνεδριάσεων. Υπάρχει όμως και μια άλλη Ιστορία, αυτή που κινείται στο ημίφως, γραμμένη με αόρατο μελάνι στα περιθώρια των επίσημων αναφορών. Είναι η Ιστορία των ανθρώπων που έζησαν μέσα στις σκιές, εκεί όπου ένας ψίθυρος ή ένα κομμάτι χαρτί μπορούσε να αλλάξει την πορεία των εθνών.

Μια τέτοια άγνωστη σελίδα μάς μεταφέρει πίσω στο φθινόπωρο του 1921, στην κατεχόμενη από τις Συμμαχικές Δυνάμεις Κωνσταντινούπολη.

Η Κωνσταντινούπολη 1921

 Εκεί, σύμφωνα με διάσπαρτες πληροφορίες και ανέκδοτα χρονικά της περιόδου, εκτυλίχθηκε ένα κατασκοπευτικό θρίλερ που είχε ως ορόσημο την 27η Οκτωβρίου 1921.

Το εξωκλήσι της Ζωοδόχου Πηγής στη Νέα Ζωή Πέλλας: Ένα οικογενειακό δράμα και μια συγκλονιστική μαρτυρία πάνω στο μάρμαρο

Στα Στενά της Αψάλου, δίπλα στο χωριό Νέα Ζωή και λίγο πιο κάτω από τον Τρύπιο Βράχο της Ολυμπιάδας, ο ταξιδιώτης που θα κάνει μια στάση θα αντικρίσει το εξωκλήσι της Ζωοδόχου Πηγής. Ένα λιτό εξωκλήσι, εκ πρώτης όψεως χωρίς καμία ιδιαίτερη αρχιτεκτονική φαντασία, το οποίο όμως κρύβει στην αγκαλιά του μια από τις πιο συγκινητικές ιστορίες της περιοχής, γραμμένη πάνω σε ένα μνημείο.

Στη μαρμάρινη πλάκα της ανέγερσης του ναού αναγράφονται τα εξής:

«Το εξωκλήσι ανηγέρθη εν έτει 1964 δαπάναις του εκ Πόντου Λεων. Μαχαιρίδου και της συζύγου του, κατοίκων Αθηνών, εις εκπλήρωσιν ενυπνίου των και επιθυμίαν του πατρός των Ηλ. Μαχαιρίδου».


Εκεί στο ξωκλήσι έχουν ταφεί ο Ηλίας Μαχαιρίδης (εκ περιφερείας Τραπεζούντος, 1873-1969), η Ελισσάβετ Μαχαιρίδου (1903-6.1.1977) και ο Λεωνίδας Μαχαιρίδης (20.4.1913-200?). 

Η πραγματική όμως ψυχή αυτού του τόπου αποκαλύπτεται στην επιτύμβια πλάκα του μνημείου, όπου είναι χαραγμένο ένα μοναδικό αυτοβιογραφικό επίγραμμα. Παρά τις φθορές του χρόνου, η ιστορία ζωντανεύει μπροστά στον επισκέπτη:



φωτογραφία: Η επιτύμβια πλάκα με το επίγραμμα

Είμαι Πόντιος, από την περιφέρεια
Τραπεζούντος της Μ. Ασίας. Το 1924, διωγμένοι από τους Τούρκους, ήρθαμε
πρόσφυγες στην Ελλάδα σ’ ένα φτωχό χωριό, την Νέα Ζωή. Ένα τυχαίο περιστατικό –
χτύπησα το βόδι μας και του έβγαλα άθελά μου το μάτι – έγινε η αιτία να
ξενητευθώ, φοβούμενος την οργή του πατέρα μου. Με χιόνια και τσαρούχια,
Ιανουάριος μήνας, πεζός έφθασα στην Θεσσαλονίκη και από εκεί στην Αθήνα.
Εργάθηκαν σκληρά, απέκτησα οικονομική άνεση. Ποτέ όμως δεν ξέχασα τους γονείς
μου, τον Ηλία και την Ελισσάβετ. Πάντα πιστός στην εντολή “τίμα τον πατέρα σου
και την μητέρα σου” τους ενίσχυα οικονομικά για 30 χρόνια. Μου έδωσαν την ευχή
τους: Ό,τι έπιανα γινόταν χρυσάφι. Έφτασαν να χορεύω με παπιόν στην “Μεγάλη
Βρετανία” και στο “Χίλτον”. Πραγματοποίησα όμως και την επιθυμία του πατέρα
μου, να χτίσω εκκλησία στο χωριό μου, με την επίβλεψη του αδελφού μου,
Αριστοκλή


Ολόκληρο το επίγραμμα πλαισιώνεται από τον κλασικό ελληνικό μαίανδρο, ενώ στο κάτω μέρος αναγράφεται η αιώνια παρακαταθήκη:

«ΝΕΟΙ ΝΑ ΤΙΜΑΤΕ ΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ ΣΑΣ»

Ο «Τρύπιος Βράχος» της Ολυμπιάδας στα Στενά της Αψάλου: Ένας ζωντανός μύθος στην αγκαλιά του Πάικου

 

Ταξιδεύοντας κάποιος στα χωριά της Πέλλας, στα Στενά της Αψάλου του όρους Πάικου, λίγο πριν από την είσοδο προς το χωριό Νέα Ζωή Πέλλας, θα προσέξει στα δεξιά του έναν μεγάλο βραχισμό με μια χαρακτηριστική τρύπα στη μέση.

Οι ντόπιοι τον ονομάζουν «Ο Τρύπιος Βράχος της Ολυμπιάδας», της μητέρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Εδώ η λαϊκή παράδοση και η φαντασία έπλασαν τον μύθο ότι μέσα από αυτή την τρύπα πέρασε η Ολυμπιάδα όταν ήταν να τεκνοποιήσει τον Μέγα Αλέξανδρο.

 Μια πολύ πρόσφατη πινακίδα αναφέρει την δοξασία αυτή ως εξής : " ο μύθος λέει πως εδώ έφεραν την γυναίκα του βασιλιά Φιλίππου, όπου πέρασε τον τρύπιο βράχο και τεκνοποίησε τον Μέγα Αλέξανδρο".



 φωτογραφία: Ο Τρύπιος Βράχος στα Στενά της Αψάλου

Πρόκειται για έναν μύθο, όπως και πολλοί άλλοι, που γεννήθηκε από τις τοπικές κοινωνίες, συχνά χωρίς την ύπαρξη κάποιας παλαιότερης αρχαίας δοξασίας. Αν και θρύλοι αυτής της μορφής έλκουν κάποια βάση από την αρχαιότητα, τότε που η λατρεία των θεών ταυτιζόταν με στοιχεία της φύσης (δέντρα, βράχους, πηγές κ.λπ.) και τους αποδίδονταν μαγικές ή θεραπευτικές ιδιότητες, εδώ έχουμε κάτι πιο νεότερο.