Η επίσημη Ιστορία γράφεται στα πεδία των μαχών και υπογράφεται σε λαμπρές αίθουσες συνεδριάσεων. Υπάρχει όμως και μια άλλη Ιστορία, αυτή που κινείται στο ημίφως, γραμμένη με αόρατο μελάνι στα περιθώρια των επίσημων αναφορών. Είναι η Ιστορία των ανθρώπων που έζησαν μέσα στις σκιές, εκεί όπου ένας ψίθυρος ή ένα κομμάτι χαρτί μπορούσε να αλλάξει την πορεία των εθνών.
Μια τέτοια άγνωστη σελίδα μάς μεταφέρει πίσω στο φθινόπωρο του 1921, στην κατεχόμενη από τις Συμμαχικές Δυνάμεις Κωνσταντινούπολη.
Η Κωνσταντινούπολη 1921
Εκεί, σύμφωνα με διάσπαρτες πληροφορίες και ανέκδοτα χρονικά της περιόδου, εκτυλίχθηκε ένα κατασκοπευτικό θρίλερ που είχε ως ορόσημο την 27η Οκτωβρίου 1921.
Το φθινόπωρο του 1921, η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν υπό διασυμμαχική κατοχή, με τους Βρετανούς να έχουν τον πρώτο λόγο. Στο παρασκήνιο, τα εθνικιστικά δίκτυα του Μουσταφά Κεμάλ, όπως η μυστική οργάνωση Mim Mim, δρούσαν έντονα μέσα στην πόλη.
Το κέντρο των αποφάσεων στην Άγκυρα αναζητούσε ένα ισχυρό πλήγμα που θα προκαλούσε γενικευμένο χάος και θα ανάγκαζε τους Συμμάχους να αποχωρήσουν. Η ένταση ανάμεσα στις δυνάμεις κατοχής, το παλιό οθωμανικό καθεστώς του Σουλτάνου και τους εθνικιστές βρισκόταν στο κατακόρυφο. Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό περιβάλλον, οι ψίθυροι της εποχής κάνουν λόγο για μια ακραία επιχείρηση δολιοφθοράς που σχεδιαζόταν με άκρα μυστικότητα.
Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται η υπ' αριθμόν 3980 διαταγή, ένας κωδικός που αντιστοιχούσε στις κρυπτογραφημένες οδηγίες της Άγκυρας προς τον στενό συνεργάτη του Κεμάλ και πρώτο Υπουργό Εξωτερικών της Άγκυρας, τον Σάμη Βέη (Μπεκίρ Σάμη Βέης, ο οποίος είχε σταλεί νωρίτερα το 1921 στην Ευρώπη για διαπραγματεύσεις). Ο Κεμάλ χρησιμοποιούσε αυτές τις επαφές διπλωματικά, αλλά ταυτόχρονα τα μυστικά δίκτυα των Κεμαλικών στην Πόλη (όπως η οργάνωση Karakol στην οποία ανήκε ο Σάμης Βέης και μετέπειτα η Mim Mim) προετοίμαζαν ακραία χτυπήματα.
Η διαταγή υπ' αριθμόν 3980 ήταν σαφής και αμείλικτη: οι πυρήνες των Κεμαλικών έπρεπε να πλήξουν ταυτόχρονα δύο σύμβολα στην Πόλη: το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο Φανάρι και τα κτίρια της Βρετανικής Διοίκησης. Ο σκοπός ήταν διπλός: από τη μία να εξαρθρώσουν το θρησκευτικό κέντρο του ελληνισμού και από την άλλη να καταφέρουν ένα ευθύ πλήγμα στην καρδιά της βρετανικής ισχύος, προκαλώντας γενικευμένο χάος.
Η ημερομηνία της 27ης Οκτωβρίου 1921 δεν ήταν καθόλου τυχαία, καθώς συνδεόταν άμεσα με την περίοδο που οι Βρετανοί συνέτασκαν τις τελικές εκθέσεις τους για τη δράση αυτών των μυστικών δικτύων, αμέσως μετά την υπογραφή της Συμφωνίας της Άγκυρας (20 Οκτωβρίου 1921) που άλλαξε τις ισορροπίες.
Κάθε τέλειο σχέδιο όμως σκοντάφτει στον ανθρώπινο παράγοντα. Πολλοί Τούρκοι αξιωματικοί της παλιάς σουλτανικής διοίκησης δεν έβλεπαν με καλό μάτι τις ακραίες μεθόδους των εθνικιστών της Άγκυρας, καθώς φοβούνταν την πλήρη καταστροφή της πόλης.
Ο αρχικός διαρροέας των εγγράφων ήταν ένας κεμαλιστής συνταγματάρχης (με το ψευδώνυμο Τσάλης), ο οποίος όμως ήταν ελληνικής καταγωγής και κρυπτοχριστιανός. Ρισκάροντας τη ζωή του, απέσπασε τα κρίσιμα έγγραφα της διαταγής 3980.
Από τα χέρια του συνταγματάρχη, τα έγγραφα παραδόθηκαν στον Ιωάννη Αβράμ Χίντζογλου. Ο Χίντζογλου, με ελληνική καταγωγή και εβραϊκές ρίζες, διέθετε το τέλειο προπέτασμα: κυκλοφορούσε ως αξιωματικός με αγγλικό όνομα, μια τιμητική ιδιότητα (Honorary Commission) που του εξασφάλιζε επίσημο μισθό, προστασία, οπλοφορία και, το κυριότερο, βρετανική ασυλία και ελευθερία κινήσεων.
Ο Χίντζογλου με τη σειρά του παρέδωσε τα αντίγραφα των εγγράφων στον δημοσιογράφο Ανέστη Παπαδόπουλο. Λόγω του επαγγέλματός του, ο Παπαδόπουλος μπορούσε να κινείται χωρίς να κινεί υποψίες και ανέλαβε τον τελικό και πιο κρίσιμο ρόλο: να μεταφέρει τις πληροφορίες απευθείας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο για ενημέρωση και άμεση ενέργεια.
Η έγκαιρη κινητοποίηση του Πατριαρχείου και η διασύνδεση με τις αρχές ασφαλείας οδήγησαν στη σύνταξη του εμπιστευτικού εγγράφου 13171 από το Γενικό Φρουραρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Τα μέτρα ασφαλείας εντάθηκαν, οι βρετανικές υπηρεσίες κινητοποιήθηκαν και το μεγάλο σαμποτάζ εξουδετερώθηκε πριν καν ξεκινήσει, οδηγώντας λίγο αργότερα στην πολιτική αποκαθήλωση του Σάμη Βέη από την Άγκυρα.
Συγκεκριμένα, με συντονισμένο σχέδιο από το πρωί της 27ης Οκτωβρίου, η αγγλική διοίκηση και ο ελληνικός στρατός τοποθέτησαν οπλίτες σε όλους τους δρόμους καθώς και πολυβόλα σε καίρια σημεία. Δύο θωρηκτά από τη γέφυρα του Γαλατά έστρεψαν τα πυροβόλα τους προς το τουρκικό υπουργείο Στρατιωτικών, ενώ το «Αβέρωφ», αγκυροβολημένο ανοιχτά από το Φανάρι, είχε αναλάβει την αποστολή άμεσης προστασίας του Πατριαρχείου!
Για ακόμη μια φορά, αποδεικνύεται μέσα από τα αρχεία ότι ο Μικρασιατικός Πόλεμος δεν κρίθηκε μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στα σκοτεινά σοκάκια της Κωνσταντινούπολης, εκεί όπου οι κατάσκοποι και οι μυστικές διαρροές έγραψαν τη δική τους, παράλληλη ιστορία.
Το Σχέδιο και οι Κωδικοί των Σκιών (Οκτώβριος 1921)
Το φθινόπωρο του 1921, η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν υπό διασυμμαχική κατοχή, με τους Βρετανούς να έχουν τον πρώτο λόγο. Στο παρασκήνιο, τα εθνικιστικά δίκτυα του Μουσταφά Κεμάλ, όπως η μυστική οργάνωση Mim Mim, δρούσαν έντονα μέσα στην πόλη.
Το κέντρο των αποφάσεων στην Άγκυρα αναζητούσε ένα ισχυρό πλήγμα που θα προκαλούσε γενικευμένο χάος και θα ανάγκαζε τους Συμμάχους να αποχωρήσουν. Η ένταση ανάμεσα στις δυνάμεις κατοχής, το παλιό οθωμανικό καθεστώς του Σουλτάνου και τους εθνικιστές βρισκόταν στο κατακόρυφο. Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό περιβάλλον, οι ψίθυροι της εποχής κάνουν λόγο για μια ακραία επιχείρηση δολιοφθοράς που σχεδιαζόταν με άκρα μυστικότητα.
Στο επίκεντρο της ιστορίας βρίσκεται η υπ' αριθμόν 3980 διαταγή, ένας κωδικός που αντιστοιχούσε στις κρυπτογραφημένες οδηγίες της Άγκυρας προς τον στενό συνεργάτη του Κεμάλ και πρώτο Υπουργό Εξωτερικών της Άγκυρας, τον Σάμη Βέη (Μπεκίρ Σάμη Βέης, ο οποίος είχε σταλεί νωρίτερα το 1921 στην Ευρώπη για διαπραγματεύσεις). Ο Κεμάλ χρησιμοποιούσε αυτές τις επαφές διπλωματικά, αλλά ταυτόχρονα τα μυστικά δίκτυα των Κεμαλικών στην Πόλη (όπως η οργάνωση Karakol στην οποία ανήκε ο Σάμης Βέης και μετέπειτα η Mim Mim) προετοίμαζαν ακραία χτυπήματα.
Η διαταγή υπ' αριθμόν 3980 ήταν σαφής και αμείλικτη: οι πυρήνες των Κεμαλικών έπρεπε να πλήξουν ταυτόχρονα δύο σύμβολα στην Πόλη: το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο Φανάρι και τα κτίρια της Βρετανικής Διοίκησης. Ο σκοπός ήταν διπλός: από τη μία να εξαρθρώσουν το θρησκευτικό κέντρο του ελληνισμού και από την άλλη να καταφέρουν ένα ευθύ πλήγμα στην καρδιά της βρετανικής ισχύος, προκαλώντας γενικευμένο χάος.
Η ημερομηνία της 27ης Οκτωβρίου 1921 δεν ήταν καθόλου τυχαία, καθώς συνδεόταν άμεσα με την περίοδο που οι Βρετανοί συνέτασκαν τις τελικές εκθέσεις τους για τη δράση αυτών των μυστικών δικτύων, αμέσως μετά την υπογραφή της Συμφωνίας της Άγκυρας (20 Οκτωβρίου 1921) που άλλαξε τις ισορροπίες.
Η Αλυσίδα της Διαρροής
Κάθε τέλειο σχέδιο όμως σκοντάφτει στον ανθρώπινο παράγοντα. Πολλοί Τούρκοι αξιωματικοί της παλιάς σουλτανικής διοίκησης δεν έβλεπαν με καλό μάτι τις ακραίες μεθόδους των εθνικιστών της Άγκυρας, καθώς φοβούνταν την πλήρη καταστροφή της πόλης.
Ο αρχικός διαρροέας των εγγράφων ήταν ένας κεμαλιστής συνταγματάρχης (με το ψευδώνυμο Τσάλης), ο οποίος όμως ήταν ελληνικής καταγωγής και κρυπτοχριστιανός. Ρισκάροντας τη ζωή του, απέσπασε τα κρίσιμα έγγραφα της διαταγής 3980.
Από τα χέρια του συνταγματάρχη, τα έγγραφα παραδόθηκαν στον Ιωάννη Αβράμ Χίντζογλου. Ο Χίντζογλου, με ελληνική καταγωγή και εβραϊκές ρίζες, διέθετε το τέλειο προπέτασμα: κυκλοφορούσε ως αξιωματικός με αγγλικό όνομα, μια τιμητική ιδιότητα (Honorary Commission) που του εξασφάλιζε επίσημο μισθό, προστασία, οπλοφορία και, το κυριότερο, βρετανική ασυλία και ελευθερία κινήσεων.
Ο Χίντζογλου με τη σειρά του παρέδωσε τα αντίγραφα των εγγράφων στον δημοσιογράφο Ανέστη Παπαδόπουλο. Λόγω του επαγγέλματός του, ο Παπαδόπουλος μπορούσε να κινείται χωρίς να κινεί υποψίες και ανέλαβε τον τελικό και πιο κρίσιμο ρόλο: να μεταφέρει τις πληροφορίες απευθείας στο Οικουμενικό Πατριαρχείο για ενημέρωση και άμεση ενέργεια.
Η Αποτροπή και η Σιωπή των Αρχείων
Η έγκαιρη κινητοποίηση του Πατριαρχείου και η διασύνδεση με τις αρχές ασφαλείας οδήγησαν στη σύνταξη του εμπιστευτικού εγγράφου 13171 από το Γενικό Φρουραρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Τα μέτρα ασφαλείας εντάθηκαν, οι βρετανικές υπηρεσίες κινητοποιήθηκαν και το μεγάλο σαμποτάζ εξουδετερώθηκε πριν καν ξεκινήσει, οδηγώντας λίγο αργότερα στην πολιτική αποκαθήλωση του Σάμη Βέη από την Άγκυρα.
Συγκεκριμένα, με συντονισμένο σχέδιο από το πρωί της 27ης Οκτωβρίου, η αγγλική διοίκηση και ο ελληνικός στρατός τοποθέτησαν οπλίτες σε όλους τους δρόμους καθώς και πολυβόλα σε καίρια σημεία. Δύο θωρηκτά από τη γέφυρα του Γαλατά έστρεψαν τα πυροβόλα τους προς το τουρκικό υπουργείο Στρατιωτικών, ενώ το «Αβέρωφ», αγκυροβολημένο ανοιχτά από το Φανάρι, είχε αναλάβει την αποστολή άμεσης προστασίας του Πατριαρχείου!
Επίλογος
Για ακόμη μια φορά, αποδεικνύεται μέσα από τα αρχεία ότι ο Μικρασιατικός Πόλεμος δεν κρίθηκε μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και στα σκοτεινά σοκάκια της Κωνσταντινούπολης, εκεί όπου οι κατάσκοποι και οι μυστικές διαρροές έγραψαν τη δική τους, παράλληλη ιστορία.
Δείτε τον ΠΙΝΑΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ως ένα πλήρη οδηγό θεμάτων του ιστολογίου μου.
Ευχαριστώ για την ανάγνωση!
Τα βιβλία μου:
- 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
- 2 : Άδηλος Τάφος
- 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
- (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)
