Οι προεπαναστατικές κρύπτες της Χαλκιδικής: Όταν οι χάρτες του αγώνα έγιναν μύθοι χρυσοθήρων

 

Αφορμή για αυτή την ανάρτηση στάθηκε η ανάγνωση ενός κειμένου που αφορούσε τον τρόπο λειτουργίας των προεπαναστατικών ομάδων της Κεντρικής Μακεδονίας, κατά την προετοιμασία τους για την επικείμενη Επανάσταση και την αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού υπό τις οδηγίες της Φιλικής Εταιρείας.

Ήδη από το 1815 είχαν δημιουργηθεί οι κατάλληλες συνθήκες για την οργάνωση του δικτύου των Φιλικών μεταξύ των προεπαναστατικών ομάδων, με ηγήτορες όπως ο Εμμανουήλ Παπάς στη Χαλκιδική. Ηγέτες επίσης όπως ο Νικοτσάρας, ο Γεωργάκης Ολύμπιος, οι Λαζαίοι, ο Τζαχείλας και πολλοί άλλοι, που έδρασαν στα αρματολίκια του Ολύμπου αλλά και στη Χαλκιδική, είχαν ανοίξει τον δρόμο για την Επανάσταση με τη λειτουργία των κατάλληλων δικτύων.

Οι κρύπτες του αγώνα μέσα σε σπήλαια

Οι πολιτικοστρατιωτικές συνθήκες και το γεωγραφικό σκηνικό

Οι εκκαθαριστικές επιχειρήσεις του Αλή Πασά εναντίον της κλεφτουριάς και των αρματολών του Ολύμπου ήταν το σημείο εκείνο που ώθησε τους ηγέτες αρκετών ομάδων να συνασπιστούν και να οργανωθούν σε μια ενιαία δομή για την προετοιμασία της εξέγερσης. Το καταλληλότερο έδαφος, μετά τους διωγμούς του 1818 και 1819, ήταν η ημιαυτόνομη περιοχή της Βόρειας και Κεντρικής Χαλκιδικής.

Στα λημέρια του Ολύμπου: Το αόρατο δίκτυο και η άγνωστη ζωή των κλεφτών

Άραγε πώς να ζούσαν και να δρούσαν οι Κλέφτες πριν από την Επανάσταση του 1821;

Όταν σκεφτόμαστε τους Κλέφτες της Τουρκοκρατίας, το μυαλό μας πάει συχνά σε μοναχικούς πολεμιστές, περισσότερο δε μάλλον σε ληστές που δρούσαν στα βουνά και κρύβονταν σε σπηλιές. Η πραγματικότητα, όμως, είναι τελείως διαφορετική. Ειδικά γύρω στα 1800 και πριν από την Επανάσταση του 1821, στον Όλυμπο αλλά και στα διπλανά βουνά, όπως τα Χάσια, τα Πιέρια και τον Κίσσαβο, η ζωή τους ήταν πολύ πιο συναρπαστική από ό,τι μπορούμε εμείς σήμερα να φανταστούμε.

Θέα του Ολύμπου από ανατολικά 

Οι Κλέφτες ζούσαν σε οργανωμένες ομάδες που δεν ήταν απλοί αντάρτες των βουνών, αλλά ένα συγκροτημένο σύστημα μέσα στο βουνό, βασισμένο σε κανόνες, στρατηγική και την απόλυτη πειθαρχία.

Μια μυστηριώδης επιστολή στα αρχεία της Εθνικής Εταιρείας (1897)

 

Από τα αρχεία της Εθνικής Εταιρείας προέρχεται το παρακάτω κείμενο, όπως αυτό απεστάλη τον Μάρτιο του 1897. Άγνωστη παραμένει η έκβαση του θέματος, μιας και το μεγαλύτερο μέρος των αρχείων της Εταιρείας έχει χαθεί.

Η Εθνική Εταιρεία 

Ηταν μια στρατιωτική οργάνωση που συστάθηκε τον Νοέμβριο του 1894 από χαμηλόβαθμους Έλληνες στρατιωτικούς με σκοπό «την αναζωπύρωσιν του εθνικού φρονήματος, την επαγρύπνησιν επί των συμφερόντων των δούλων Ελλήνων και την παρασκευήν της απελευθερώσεως αυτών διά πάσης θυσίας», κατά βάση έναντι του βουλγαρικού κινδύνου στη Μακεδονία. Η Εταιρεία διαλύθηκε το 1899, μετά τον ατυχή πόλεμο του 1897.

Ιδρυτικά μέλη της υπήρξαν οι στρατιωτικοί: Χρ. Σολιώτης, Πέτρος Λυκούδης, Νικόστρατος Καλομενόπουλος και Αλ. Σοφιανός. 

Αργότερα προσχώρησαν ως μέλη όχι μόνο στρατιωτικοί αλλά και απλοί πολίτες, καθηγητές πανεπιστημίου, δικαστικοί, λογοτέχνες κ.λπ., όπως: ο ταγματάρχης Δαγκλής, ο Ιωάννης Μεταξάς, ο Λ. Φωτιάδης, ο Γ. Σουλιώτης, ο Κ. Πάλλης, ο Παύλος Μελάς, ο Σπυρίδων Λάμπρος, ο Νικόλαος Πολίτης, ο Ιωάννης Χατζιδάκης, ο Ανδρέας Καρκαβίτσας, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, ο Νικόλαος Λύτρας και ο Κωστής Παλαμάς.

Η Μυστηριώδης Επιστολή

Το κείμενο της επιστολής που διασώθηκε, με ημερομηνία 2 Μαρτίου 1897, έχει ως εξής:

«Προς την Εθνικήν Εταιρείαν»

Σας εξορκίζω εις το όνομα της Πίστεως και της Πατρίδος, εάν αρχίσετε τον αγώνα τον προς απελευθέρωσιν των υποδούλων Ελλήνων, να με καλέσετε ενώπιόν σας να υποβάλω τας ιδέας μου, αι οποίαι συνίστανται όχι εις την χρήσιν του όπλου αλλ' εις Μηχάνημα καταστρεπτικότατον, η προμήθεια του οποίου απαιτεί δεκαήμερον χρόνον.

Ιερά Μονή Αγίου Κοσμά στο Κολικόντασι: Ένα ζωντανό μουσείο ιστορίας και πίστης

 

Αφορμή για αυτή την ανάρτηση στάθηκε η επίσκεψή μου στην ανακαινισμένη Μονή του Αγίου Κοσμά, κοντά στο Κολικόντασι της Μεγάλης Μουζακιάς στη Βόρειο Ήπειρο. Ένα μοναστήρι χτισμένο δίπλα στα ερείπια της αρχαίας Απολλωνίας, στην ανατολική όχθη του Άψου ποταμού, στο σημερινό Φίερι της Αλβανίας.

Μονή του Αγίου Κοσμά,  στο Κολικόντασι στην Β. Ήπειρο 

Εισαγωγή

Υπάρχουν μέρη όπου η ιστορία δεν είναι γραμμένη μόνο στα βιβλία, αλλά βρίσκεται εντοιχισμένη στους τοίχους και σκορπισμένη στις αυλές. Ένα τέτοιο μέρος είναι και η Ιερά Μονή του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού στο Κολικόντασι, ο τόπος όπου αναπαύθηκε ο μεγάλος Δάσκαλος του Γένους.

Ιστορικά στοιχεία

Η Ιερά Μονή του Αγίου Κοσμά χτίστηκε μεταξύ Αυγούστου 1813 και Ιουνίου 1814 από τον Αλή Πασά τον Τεπελενλή, όταν αυτός περιέλαβε στο πασαλίκι του το Μπεράτι και την περιοχή του. Ο Αλής, κατά την είσοδό του στο Μπεράτι, κάλεσε τον Μητροπολίτη Βελεγράδων Ιωάσαφ Β’, τον οποίο και πρόσταξε να κάνει την ανακομιδή του Αγίου και να χτίσει ένα μοναστήρι προς τιμήν του. Λέγεται ότι η ενέργεια αυτή έγινε επειδή ο Αλής γνώριζε τον Κοσμά ως άνθρωπο του Θεού και έτρεφε σεβασμό προς το πρόσωπό του. Προσωπικά, πιστεύω ότι η πράξη αυτή, 34 χρόνια μετά τη θανάτωση του Αγίου, ήταν στην ουσία μια κίνηση πολιτικής σκοπιμότητας.

Ο Δράκος της Αρχαίας Απολλωνίας: Ένας «άγρυπνος φύλακας» στη Μονή του Αγίου Κοσμά

Από την τελευταία μου επίσκεψη στη Βόρειο Ήπειρο, όταν μετέβηκα και στη Μονή του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού στο Κολικόντασι, προέκυψε το παρακάτω θέμα.

Συνήθως σε χώρους όπως τα μοναστήρια, το βλέμμα των πιστών σπάνια παρατηρεί τους τοίχους· ή αν το κάνει, η ματιά είναι γρήγορη και φευγαλέα. Προσωπικά, μια συγκεκριμένη λεπτομέρεια μου έκανε μεγάλη εντύπωση. Ένα αρχαίο ανάγλυφο ήταν εντοιχισμένο ανάμεσα στις πέτρες, απεικονίζοντας ένα ερπετόμορφο ον: μια μυθική φτερωτή ύπαρξη, έναν δράκοντα ή ένα θαλάσσιο τέρας της αρχαιότητας , τον γνωστό μας σήμερα δράκο.

Εκείνη τη στιγμή ένιωσα παράξενα που οι κτίστες του μοναστηριού είχαν τοποθετήσει αυτό το θέμα σε περίοπτη θέση, καθώς λογικά δεν είχε καμία άμεση σχέση με τη χριστιανική αρχιτεκτονική και πίστη. Με την πρώτη ματιά, μου ήρθε στον νου ένα αντίστοιχο γλυπτό που είχα δει κατά την επίσκεψή μου στο Μουσείο της Ακρόπολης. Παρατηρώντας την πλάκα προσεκτικά και αποκομμένος για λίγο από την υπόλοιπη ομάδα των ταξιδιωτών, πρόσεξα τις λεπτομέρειες του γλυπτού:

Το σώμα του δράκου ήταν φολιδωτό και σχημάτιζε μια τεράστια σπείρα (κουλούρα), η οποία κατέληγε σε μια ουρά με πτερύγια.

Ο Δράκος της Αρχαίας Απολλωνίας: Ένας «άγρυπνος φύλακας» στη Μονή του Αγίου Κοσμά