Άβατα της Πιερίας: Οι τόποι που η ιστορία σιωπά και η μνήμη τους μιλάει

Εισαγωγή: Άγνωστοι τόποι της Πιερίας

Η Ελλάδα είναι γεμάτη από τόπους με άγνωστη ιστορία, που ποτέ δεν σημειώθηκαν στους χάρτες και δεν αναφέρονται σε επίσημα έγγραφα. Στην Πιερία υπάρχει ένας τέτοιος τόπος, γνωστός από την αρχαιότητα ως άβατο ένας τόπος που κανένας δεν επισκεπτόταν χωρίς λόγο ή με βαθύ σεβασμό και φόβο.

Ο θρύλος της Ολυμπιάδας και το Φιδοχώρι

Οι θρύλοι λένε ότι εκεί, στην περιοχή, η μητέρα του Μέγα Αλεξάνδρου, η βασίλισσα Ολυμπιάδα, οργάνωνε μυστηριώδεις τελετές. Κοντά στον βράχο της βασίλισσας υπήρχε ένας μικρός οικισμός, το Φιδοχώρι, που ονομάστηκε από το σύμβολο του φιδιού. Τι σημαίνει αυτό; Γιατί σήμερα κανένας δεν γνωρίζει και δεν μιλά γι’ αυτό;

Το άβατο ως τόπος γνώσης και μυστικών πρακτικών

Όταν ένας τόπος συνοδεύεται από σιωπή, συνήθως κάτι προστατεύεται. Το άβατο δεν ήταν απλώς δυσπρόσιτο· ήταν κλειστό για λόγους τελετουργικούς και κοινωνικούς. Οι τόποι που προστατεύονταν με άβατο δεν ήταν μόνο σημεία φόβου, αλλά χώροι γνώσης και μυστικών πρακτικών.

Εικόνα : Απεικόνιση νομίσματος της Ολυμπιάδας από το βιβλίο του Πετρώφ Ιωάννου.

Το σύμβολο του φιδιού στον βράχο της βασίλισσας

Στην Πιερία, στον βράχο της βασίλισσας και στο Φιδοχώρι, το φίδι δεν είναι τυχαίο. Ήταν σύμβολο άρρηκτα δεμένο με την Ολυμπιάδα, τον ιερό όφι που εμφανίζεται σε πλήθος παραστάσεων. Μέσα σε μια ρεματιά, μέχρι πρόσφατα υπήρχε ένα γενειοφόρο φίδι χαραγμένο σε βράχο αιώνες τώρα. Δεν υπάρχει επίσημη εξήγηση: γιατί βρίσκεται εκεί; Ποιος το λάξευσε; Γιατί σε τόσο απομονωμένο σημείο;

Σύμπτωση; Ίσως. Αλλά η Ιστορία δεν αγαπά τις πολλές συμπτώσεις στο ίδιο σημείο.

Η μνήμη του τόπου και η σιωπή της ιστορίας

Οι ιστορικοί μπορεί να μην έχουν γραπτές πηγές, αλλά η μνήμη του τόπου διατηρείται. Οι τοπικές αφηγήσεις δείχνουν μοτίβα και διασώζουν ιστορία που χάθηκε. Το άβατο και οι συμβολισμοί γύρω του δημιουργούν ένα συνεχές ερώτημα: γιατί κάποια πράγματα έπρεπε να παραμείνουν κρυφά;

Η απουσία γραπτών πηγών δεν σημαίνει απουσία ιστορίας. Όταν οι θρύλοι επιμένουν σε έναν τόπο, αυτό δεν είναι τυχαίο. Το ερώτημα δεν είναι τι γινόταν εκεί, αλλά γιατί δεν έπρεπε να πάει κανείς. Ίσως μόνο η παρατήρηση και η προσοχή μπορούν να μας φέρουν πιο κοντά στην αλήθεια που κρύβει η Πιερία.

Σημείωση: Υποστηρίχθηκε από τεχνητή νοημοσύνη.

Σχεδιάστηκε η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης αρχικά ως ένα κενοτάφιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου; (Ένα θεωρητικό μοντέλο για τον μυστικό τάφο και τη δημόσια λατρεία)

 

Αναπαράσταση της Ροτόντας κατά την παλαιοχριστιανική περίοδο 

Ο τελικός τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα άλυτα μυστήρια της ιστορίας. Παρά τις πολυάριθμες πηγές, τις αναφορές και τις θεωρίες, καμία αρχαιολογική απόδειξη δεν έχει μέχρι σήμερα επιβεβαιώσει με βεβαιότητα πού και πώς ενταφιάστηκε ο Μακεδόνας βασιλιάς. Ίσως όμως το ερώτημα να έχει τεθεί εξαρχής λανθασμένα.

Κι αν ο Μέγας Αλέξανδρος δεν είχε έναν τόπο μνήμης, αλλά δύο;

Έναν πραγματικό, μυστικό τάφο και ένα δημόσιο μνημείο λατρείας;

________________________________________

Τάφος και κενοτάφιο στον ελληνιστικό κόσμο

 

Στον ελληνιστικό και ρωμαϊκό κόσμο, η έννοια του τάφου δεν ταυτιζόταν πάντα με τη δημόσια μνήμη. Αντίθετα, για πρόσωπα που ξεπερνούσαν τα ανθρώπινα μέτρα, η μνήμη όφειλε να οργανωθεί συμβολικά.

Ο Μέγας Αλέξανδρος δεν ήταν απλώς βασιλιάς. Ήταν:

•           κοσμοκράτορας

•           ήρωας

•           και, ήδη από την εποχή των Διαδόχων, αντικείμενο λατρείας

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ιστορία δείχνει ότι:

•           ο πραγματικός τάφος συχνά προστατευόταν, αποκρυπτόταν ή μεταφερόταν

•           ενώ ο χώρος λατρείας μπορούσε να είναι κενοτάφιο και  ένα μνημείο χωρίς το σώμα, αλλά με ισχυρό συμβολισμό

________________________________________

Γιατί ο τελικός τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου έπρεπε να είναι μυστικός

 

Η κατοχή του σώματος του Μεγάλου Αλεξάνδρου ήταν πολιτική πράξη ύψιστης σημασίας. Όποιος το κατείχε, νομιμοποιούσε την εξουσία του. Αυτό από μόνο του δημιουργούσε κίνδυνο.

Ένα λογικό σενάριο είναι ότι:

•           η τελική ταφή έγινε σε χώρο απόλυτα ελεγχόμενο

•           μακριά από μεγάλα αστικά κέντρα

•           πιθανόν σε φυσικά προστατευμένο σημείο, όπως το εσωτερικό βουνού

Ένας τέτοιος τάφος:

•           δεν θα έφερε εμφανή σημάδια

•           δεν θα είχε δημόσια πρόσβαση

•           θα ήταν γνωστός μόνο σε μυημένους φύλακες

Η ίδια η πρόσβαση θα βασιζόταν σε:

•           κρυπτογραφημένα σημεία

•           συμβολικές χαράξεις και σημάδια

•           γνώση που μεταδιδόταν μόνο σε επιλεγμένους

________________________________________

Η γεωμετρία του οκταγώνου και ο συμβολισμός της

 Στον αντίποδα της μυστικότητας, η λατρεία απαιτεί να υπάρχει και ιερός συμβολισμός.

Έτσι στην αρχαία αρχιτεκτονική γνωρίζουμε ότι:

•           το τετράγωνο συμβολίζει τη γη

•           ο κύκλος το θείο

•           το οκτάγωνο τη μετάβαση από το ανθρώπινο στο θεϊκό

Δεν είναι τυχαίο ότι:

•           οκταγωνικά σχήματα συναντώνται σε ηρώα

•           χρησιμοποιούνται σε μνημεία αποθέωσης

•     επανεμφανίζονται αργότερα στη ρωμαϊκή και παλαιοχριστιανική αρχιτεκτονική

Άρα λογικό είναι ότι ένα κενοτάφιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου θα έπρεπε να έχει αυτή τη γεωμετρία.

 ________________________________________

Πώς «θα έπρεπε» να είναι ένα κενοτάφιο του Μεγάλου Αλεξάνδρου

 Με βάση τα παραπάνω, ένα θεωρητικό μοντέλο κενοταφίου θα περιλάμβανε:

•           κεντρικό κυκλικό ή οκταγωνικό χώρο

•           έντονη κατακόρυφη ανάπτυξη (θόλος)

•           κοσμολογικό συμβολισμό (ουρανός, άστρα, πλανήτες το μυθικό πτηνό φοίνικας σύμβολο της αθανασίας )

•           απουσία πραγματικής ταφής

•           έμφαση στη μνήμη, τη δόξα και τη μεταθανάτια παρουσία

Ένα τέτοιο μνημείο:

•           δεν θα ήταν «τάφος»

•           θα λειτουργούσε ως τόπος λατρείας

•      και θα μπορούσε να επαναχρησιμοποιηθεί χωρίς να καταστραφεί

________________________________________ 

Η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης με μια άλλη ματιά

Η Ροτόντα είναι ένα από τα πιο αινιγματικά μνημεία της Θεσσαλονίκης. Η μνημειακή της κλίμακα, η αυστηρή γεωμετρία και ο κοσμικός της χαρακτήρας έχουν απασχολήσει την έρευνα εδώ και δεκαετίες.

Ανεξάρτητα από τις επικρατούσες ερμηνείες, αξίζει να σημειωθεί ότι:

•           η αρχική της σύλληψη δεν εξηγείται πλήρως ως ένα απλό μαυσωλείο

•           η γεωμετρία της παραπέμπει σε προχριστιανικά πρότυπα

•           διαχρονικά  δείχνει ως ένα μνημείο με ισχυρό συμβολισμό

Ως θεωρητική υπόθεση, η Ροτόντα θα μπορούσε να ιδωθεί ως:

Ένα δημόσιο κενοτάφιο και τόπο λατρείας ενός αποθεωμένου προσώπου

Όχι ως απόδειξη, αλλά ως ερμηνευτικό πλαίσιο.

 ________________________________________

Ο Καρακάλλας και ο Μέγας Αλέξανδρος: μια υπόθεση

 Ο αυτοκράτορας Καρακάλλας ήταν γνωστός για την έντονη λατρεία του προς τον Μέγα Αλέξανδρο. Τον μιμήθηκε, τον επικαλέστηκε, τον χρησιμοποίησε συμβολικά μιας και πίστευε ότι ήτανε η ενσάρκωσή του.

Σε αυτό το πλαίσιο, έχει διατυπωθεί η ερμηνευτική υπόθεση ότι:

•           η τελική, μυστική ταφή του Αλεξάνδρου θα μπορούσε να σχετίζεται με την εποχή του

•           ενώ η δημόσια λατρεία να εξυπηρετήθηκε μέσω μνημείων συμβολικού χαρακτήρα

 Το συμπέρασμα είναι ότι η ιστορία δεν το επιβεβαιώνει μιας και δεν υπάρχουνε μέχρι στιγμής απτές αποδείξεις. Αλλά ούτε και το αποκλείει.

 

Το τελικό μας συμπέρασμα: γιατί αυτή η θεωρία αξίζει να συζητηθεί

 Η ιδέα ενός μυστικού τάφου και ενός δημόσιου κενοταφίου, δεν συγκρούεται με την ιστορική λογική. Αντίθετα, εναρμονίζεται με:

•           την πολιτική πραγματικότητα της εποχής

•           τον μύθο του Μεγάλου Αλεξάνδρου

•           και την ανάγκη της αυτοκρατορίας για σύμβολα

Η Ροτόντα της Θεσσαλονίκης, χωρίς να «ταυτίζεται», μπορεί να ιδωθεί ως μέρος αυτής της συζήτησης.

Όχι ως απάντηση. Αλλά ως ερώτημα που αξίζει να τεθεί.

________________________________________ 

Σημείωμα συγγραφέα

Η παραπάνω προσέγγιση αναπτύσσεται μυθοπλαστικά στο ιστορικό μυθιστόρημα «Άδηλος Τάφος», όπου η ιστορία επιτρέπει να ειπωθούν όσα η έρευνα μόνο υποψιάζεται.

Σημείωση: Υποστηρίχθηκε από τεχνητή νοημοσύνη.

https://meltemibooks.gr/product/adilos_tafos/

Άδηλος Τάφος, Λημέρια Κλεφτών και η Απαγωγή του Συνταγματάρχη Synge (Από τη λαϊκή παράδοση στην ιστορική έρευνα της Μακεδονίας του 19ου αιώνα)

 

Η λαϊκή μνήμη της Μακεδονίας δεν διασώζει μόνο θρύλους και μύθους· συχνά κρύβει μέσα της πραγματικά ιστορικά γεγονότα, τα οποία η επίσημη ιστοριογραφία είτε προσπέρασε είτε χαρακτήρισε μονοδιάστατα. Ένα τέτοιο γεγονός είναι η απαγωγή του Βρετανού συνταγματάρχη Henry Synge, στις 18 Φεβρουαρίου 1880, από τους κλέφτες του καπετάν Ντιλινίκου (Νίκου Ρεντινιώτη), στην περιοχή της Πιερίας και της Ημαθίας.

Το λημέρι των κλεφτών και το «άδηλο» τοπίο

Το λημέρι των κλεφτών στα Μακεδονικά όρη τα Πιέρια και στην κορυφή του στο Φλάμπουρο, παρά την κινητοποίηση των οθωμανικών αρχών, δεν εντοπίστηκε ποτέ. Η αδυναμία αυτή δεν οφειλόταν μόνο στη γεωγραφία της περιοχής, αλλά και στη σιωπηλή συνενοχή της τοπικής κοινωνίας, η οποία έβλεπε στους κλέφτες όχι απλώς ληστές, αλλά φορείς αντίστασης απέναντι στον Οθωμανικό ζυγό.

 

Η έννοια του «άδηλου» και του αφανούς, του κρυμμένου, διαπερνά τόσο το λημέρι όσο και τη συλλογική μνήμη.

 

Η απαγωγή του Synge και η διεθνής της διάσταση

 

Η απαγωγή του Henry Synge παρουσιάστηκε στον διεθνή Τύπο της εποχής ως ένα ακόμη ληστρικό επεισόδιο. Ωστόσο, οι επιπτώσεις της υπήρξαν πολύ ευρύτερες:

Η Μακεδονία έγινε διεθνώς γνωστή ως περιοχή σε αναβρασμό, με ενεργό αγώνα για ελευθερία.

Η Κύπρος, μέσω των λύτρων των 12.000 χρυσών λιρών, βρέθηκε άμεσα εμπλεκόμενη, καθώς τα χρήματα αυτά συνδέθηκαν με τον φόρο υποτελείας που κατέβαλλε η Βρετανία στον Σουλτάνο, σύμφωνα με τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (1878).

Έτσι, μια «ληστεία» στα βουνά της Πιερίας συνδέθηκε με τη γεωπολιτική της Ανατολικής Μεσογείου.

 

Ποιος ήταν πραγματικά ο Henry Synge;

 

Οι επίσημες πηγές αναφέρουν ότι ο Synge ήταν Βρετανός αξιωματικός, επιφορτισμένος το 1878 από τη βρετανική πρεσβεία της Κωνσταντινούπολης να καταγράψει τον πληθυσμό της Μακεδονίας ενόψει του Συνεδρίου του Βερολίνου.

Είναι το ίδιο πρόσωπο που:

Ως διευθυντής της τουρκικής αστυνομίας Θεσσαλονίκης, ανακοίνωσε στους προκρίτους της Σιάτιστας ότι τα εδάφη τους παραχωρούνται στη Ρωσία και εντάσσονται στη βουλγαρική ηγεμονία.

Αργότερα αφού συνταξιοδοτήθηκε εγκαταστάθηκε ως μεγαλοκτηματίας στο Καμποχώρι Ημαθίας. Τότε ήτανε η περίοδος που ασχολήθηκε και αυτός με τον Μέγα Αλέξανδρο. Περιόδευε στα χωριά της Πιερίας αυτοπαρουσιαζόμενος ως μηχανικός, αναζητώντας πληροφορίες για παλιά ορυχεία χρυσού, που κατά τη λαϊκή παράδοση συνδέονταν με την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

 

Χρυσός, μνήμη και ιστορική υποψία

Σύμφωνα με τις αφηγήσεις που κατέγραψε ο Στεφανόπουλος από τους γεροντότερους του χωριού του, ο ελληνομαθής αυτός «Φράγκος» ο Synge, αναζητούσε στα βουνά της Πιερίας και στον Όλυμπο τα χαμένα ορυχεία χρυσού των αρχαίων Μακεδόνων.

Εδώ γεννιέται το κρίσιμο ερώτημα:

Με ποια στοιχεία, άραγε, ο Synge αναζητούσε αυτά τα ορυχεία;

Και πόσο τυχαία ήταν τελικά η παρουσία του στα συγκεκριμένα μέρη;

Από ληστής σε ήρωα

Όταν ο Synge απελευθερώθηκε στις 24 Μαρτίου 1880 και αφηγήθηκε την αιχμαλωσία του, η εικόνα του Έλληνα ληστή είχε ήδη αλλάξει. Στη συλλογική συνείδηση, ο κλέφτης δεν ήταν πια εγκληματίας, αλλά ήρωας που έδινε τη δική του μάχη για την ελληνική ανεξαρτησία.

Εκεί, στο όριο ανάμεσα στον μύθο και την ιστορία, γεννιέται ο «άδηλος τάφος» της μνήμης: ένας τόπος που δεν φαίνεται, αλλά επιμένει.

                    

                      

Άρθρο της εφημερίδας Daily Telegraph, 23/03/1880

Βιβλιογραφία & Πηγές

Οθωμανικές και Βρετανικές διπλωματικές αναφορές (1878-1880)

Διεθνής Τύπος του 19ου αιώνα

Στεφανόπουλος, προφορικές ενθυμήσεις και τοπικές καταγραφές

Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (1878)

Προφορική λαϊκή παράδοση Πιερίας και Ημαθίας

Σημείωμα συγγραφέα

Το παρόν άρθρο βασίζεται σε πρωτογενές και προφορικό υλικό που αναπτύσσεται αναλυτικότερα στο βιβλίο μου «Άδηλος Τάφος», όπου η απαγωγή του Henry Synge, τα λημέρια των κλεφτών και η αναζήτηση των αρχαίων ορυχείων, εξετάζονται στο ευρύτερο ιστορικό και μυθολογικό τους πλαίσιο ως ενδείξεις για την θέση του τελικού  τάφου του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Πιερία.

Σημείωση: Υποστηρίχθηκε από τεχνητή νοημοσύνη.

Ο Όσιος Πορφύριος και η Κονταριώτισσα: Μια μαρτυρία για τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου

 

Η αναζήτηση του τελικού τάφου του Μεγάλου Αλεξάνδρου αποτελεί ένα από τα πιο αινιγματικά ζητήματα της ιστορικής έρευνας. Παρά τις πολυάριθμες θεωρίες και τις κατά καιρούς ανακαλύψεις, καμία δεν έχει προσφέρει μέχρι σήμερα αδιαμφισβήτητη απάντηση. Ανάμεσα σε αυτές τις θεωρίες ξεχωρίζει και μια μαρτυρία πνευματικού χαρακτήρα, που αποδίδεται στον σύγχρονο όσιο Πορφύριο.

 

Σύμφωνα με καταγεγραμμένη μαρτυρία στο βιβλίο «Ο Όσιος Πορφύριος – Μαρτυρίες, Διηγήσεις, Νουθεσίες» (σ. 39–40), ο όσιος αναφέρεται ότι είπε  ότι ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου δεν βρίσκεται ούτε στην Αίγυπτο ούτε σε κάποιον από τους τόπους που συνήθως υποδεικνύονται, αλλά στην Ελλάδα, κοντά στο αρχαίο Δίον και συγκεκριμένα στην περιοχή της Κατερίνης, στην Κονταριώτισσα, δίπλα σε ένα εκκλησάκι της Παναγίας. Η αναφορά αυτή, ωστόσο, παραμένει αόριστη, καθώς δεν διευκρινίζεται ποιο ακριβώς εκκλησάκι εννοείται.

Η ασάφεια αυτή γεννά εύλογα ερωτήματα, ιδιαίτερα σε όσους επισκέπτονται την περιοχή. Στην Κονταριώτισσα δεσπόζει σήμερα ένας ναός που δύσκολα θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «εκκλησάκι» μιας και παλαιότερα αυτός αποτελούσε το καθολικό του χαμένου σήμερα μοναστηριού. Ο αρχιτεκτονικός του ρυθμός, με τον βυζαντινό τρούλο και το περίστωο, καθώς και η λιτή αλλά επιβλητική διακόσμηση με τις αγιογραφίες, αποπνέουν αίσθηση μεγαλοπρέπειας και ιστορικής συνέχειας.

 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στον επισκέπτη παρουσιάζει το δάπεδο του ναού, όπου βρίσκεται μια μεγάλη, στρογγυλή μαρμάρινη πλάκα. Κατά καιρούς έχουν διατυπωθεί από πολλούς ερασιτέχνες ερευνητές θεωρίες, σύμφωνα με τις οποίες κάτω από αυτήν ενδέχεται να υπάρχουν υπόγειες στοές ή άλλες κατασκευές. Στην πράξη, όμως, οι θεωρίες αυτές δεν συνοδεύονται από αποδεικτικά στοιχεία και παραμένουν στο πεδίο των τοπικών θρύλων.

 

Οι θρύλοι αυτοί φαίνεται να συνδέονται με μια υπόγεια στοά που υπήρχε στην ευρύτερη περιοχή και η οποία εξερευνήθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα χωρίς να προκύψει όμως κάτι αξιοσημείωτο. Σήμερα η στοά αυτή έχει καλυφθεί πλήρως, αν και ορισμένα ίχνη της διακρίνονται ακόμη σε απόσταση από τον χώρο του ναού.

 

Μετά την επίσκεψη στον ναό, στρέφοντας κανείς το βλέμμα προς τον Όλυμπο και τον συμβολικό θρόνο του Δία, το ερώτημα επανέρχεται αναπόφευκτα: σε ποιο εκκλησάκι της Παναγίας αναφερόταν ο όσιος Πορφύριος; Επρόκειτο για τον σημερινό ναό της Κονταριώτισσας ή για κάποιο μικρότερο, παλαιότερο εκκλησάκι που ίσως υπήρχε κάποτε στην ευρύτερη περιοχή και δεν διασώθηκε;

 

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι η παρακείμενη μονή της Πέτρας,  μέχρι το 1918 αποτελούσε συνοικισμό της Κοινότητας της Κονταριώτισσας.  Στην απογραφή του 1920 ο συνοικισμός αυτός καταγράφεται με μόλις 58 κατοίκους. Το στοιχείο αυτό υποδηλώνει τις σημαντικές μεταβολές που έχει γνωρίσει η περιοχή κατά τον τελευταίο αιώνα και αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο απώλειας παλαιότερων κτισμάτων ή μικρών λατρευτικών χώρων αγνώστους σε εμάς σήμερα.

 

Τα παραπάνω δεν επιτρέπουν ασφαλή συμπεράσματα. Η μαρτυρία του οσίου Πορφυρίου  όπως καταγράφεται, παραμένει αόριστη και δεν συνοδεύεται από ιστορικά ή αρχαιολογικά τεκμήρια. Ωστόσο, η διαδρομή της σορού του Μεγάλου Αλεξάνδρου είναι λαογραφικά γνωστό όπως έχει καταγραφεί σε λαογραφικά κείμενα, ότι διέσχισε τον ελληνικό χώρο, γεγονός που καθιστά την περιοχή της Πιερίας και ιστορικά ενδιαφέρουσα στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης. Προς το παρόν, η υπόθεση παραμένει ένας γόνιμος προβληματισμός ανάμεσα στην ιστορία, την παράδοση και την πνευματική μαρτυρία, χωρίς οριστικές απαντήσεις.

Σημείωση: Υποστηρίχθηκε από τεχνητή νοημοσύνη.

Από τη Λατρεία του Μέγα Αλεξάνδρου στις «Θωργίαι» της Πύδνας: Μια Θεωρητική Σύνθεση με Τεκμηρίωση

Από τη Λατρεία του Μέγα Αλεξάνδρου στις «Θωργίαι» της Πύδνας: Μια Θεωρητική Σύνθεση με Τεκμηρίωση

Εισαγωγή

Με αφορμή την συγγραφή του βιβλίου «Άδηλος τάφος», προέκυψε η ανάγκη της παρούσας ιστορικής μελέτης. Μια μικρή μελέτη που εξετάζει τη δυνατή συνέχεια της μνήμης του Μεγάλου Αλεξάνδρου στη ρωμαϊκή επαρχία της Μακεδονίας, ειδικά κατά τον 3ο–4ο αι. μ.Χ. Ο 3ος αι είναι η εποχή της αναζωπύρωσης της λατρείας με την καθιέρωση και αγώνων όπως π.χ. «Αλεξάνδρεια Ολύμπια» στην Βέροια. Εδώ αντίστοιχα εξετάζεται ο χώρος «Θωργίαι» της Πύδνας, συνδέοντάς τον με την καθιέρωση τελετών και θυσιών που έχουνε σχέση με την «αλεξανδρομανία» του Ρωμαίου αυτοκράτορα Καρακάλλα, καθώς και το μαρτύριο του Αγίου Αλεξάνδρου «ἐν Πύδνῃ» αργότερα το 298 μ.Χ.. Η προσέγγιση της μελέτης βασίζεται σε επιγραφικά, αφηγηματικά και αγιολογικά κείμενα, με σαφή διάκριση μεταξύ τεκμηριωμένων δεδομένων και ερμηνευτικών υποθέσεων.

Αναζωπύρωση της Μνήμης του Μέγα Αλεξάνδρου στη Μακεδονία

Στη Ρωμαϊκή επαρχία της Μακεδονίας, ιδίως από τον 3ο αι. μ.Χ., το Κοινὸν Μακεδόνων με έδρα την Βέροια, οργανώνει οικουμενικούς αγώνες όπως οι «Αλεξάνδρεια Ολύμπια» (περίπου 240 μ.Χ.), συνδέοντας την αυτοκρατορική λατρεία με μακεδονική ταυτότητα. Η Βέροια, με το τιμητικό προνόμιο ως μοναδική πόλη νεώκορος που της είχε απονείμει η Ρωμαϊκή Σύγκλητος επιτρέποντάς της να ιδρύσει ναό προς τιμήν του αυτοκράτορα που λατρευόταν ως θεός, ενίσχυε το κύρος, την πολιτική της θέση και την οικονομική της ανάπτυξη. Από εποχή των Σεβήρων, με αρχή τον Καρακάλλα , η πόλη εξέδιδε νομίσματα με τον Μέγα Αλέξανδρο και την μητέρα του την Ολυμπιάδα. Στην Πύδνα, ωστόσο, δεν τεκμηριώνεται ειδική λατρεία παρά το πλήθος των 40.000 ευρημάτων από τις σωστικές κατά κόρο ανασκαφές σε οικισμούς και νεκροταφεία τα οποία παραμένουν εν μέρει ανέκδοτα.

Οι άγνωστες «Θωργίαι» και το Μαρτύριο του Αγίου Αλεξάνδρου

Τα Acta martyrii του Αγ. Αλεξάνδρου (λατινικό L, ελληνικό A) τοποθετούν το μαρτύριο του αγίου που τελικά εορτάζεται σήμερα στις 14 Μαρτίου «in medio Macedoniae et Thessalonicae», σε δημόσιο χώρο «Thorgiae» (Θωργίαι), στην περιοχή της αρχαίας Πύδνας, μη σαφώς όμως ταυτιζόμενο. Η ετυμολογία της λέξεως Θωργίαι ή Θεωρίαι, υποδηλώνει ένα χώρο συγκεντρώσεων, όπως είναι οι κερκίδες ενός αρχαίου θέατρου. Ένα τοπωνύμιο που ίσως προήλθε από ένα παλαιό τελετουργικό σκηνικό, αλλά χωρίς όμως ρητή σύνδεση με τον Μέγα Αλέξανδρο. Στην περιοχή της Σφενδάμης υπάρχουνε ίχνη ενός τέτοιου χώρου, χωρίς όμως να έχει γίνει κάποια αρχαιολογική μελέτη και ανασκαφή. Επίσης στην Πύδνα υπάρχει ένα σημαντικό επιτύμβιο ή τιμητικό μνημείο ύψους περίπου 4 μ. και μήκους 35 μ., με ανάγλυφες μορφές και μαρμάρινα γλυπτά με κορμούς ανδρικών αγαλμάτων, ιππέα, λιοντάρι, κεφαλή αλόγου, λέβητα με γρύπες, χωρίς όμως κάποια επιγραφή που να υποδηλώνει κατά την πιο τολμηρή εκδοχή, ότι αφορά τον Μέγα Αλέξανδρο.

Καρακάλλας και η Μακεδονική Φάλαγγα Αλεξάνδρου.

Ο Καρακάλλας το 214 μ. Χ. συγκροτεί κατά το πέρασμά του, όπως περιγράφουν το ταξίδι του ο Δίων Κάσσιος (78.16.5) και ο Ηρωδιανός (4.8.3–6), με τελετές και αγώνες σε Βέροια (έδρα Κοινού Μακεδόνων), Δίον (ιερό Ολύμπου) και Πέλλα (πατρίδα Αλεξάνδρου), για να μιμηθεί τον Μακεδόνα βασιλιά, μια φάλαγγα 16.000 Μακεδόνων οπλιτών. Οι οπλίτες αυτής της φάλαγγας εξοπλίζεται «κατὰ τὸν Ἀλεξάνδρου τρόπον» σύμφωνα με τον Δίων (78.7.1–2): με σάρισες, λινόθωρακες, βυρσοκράνητα, όπως την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Μετά τον θάνατό του Μέγα Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα (323 π.Χ.), η σορός μεταφέρθηκε αρχικά στη Μέμφιδα και έπειτα στην Αλεξάνδρεια από τον Πτολεμαίο Α΄, όπου τοποθετήθηκε στο Soma (μαυσωλείο) όπου και έγινε κέντρο λατρείας. Ο Καρακάλλας (Μάιος–Ιούνιος 215) μετέβηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και επισκέφθηκε την κρύπτη - μαυσωλείο του Μέγα Αλεξάνδρου κάτω από το Σεράπειον, όπου ο Σεπτίμιος Σεβήρος την είχε σφραγίσει το 199 μ.Χ. Εκεί αφού αφαίρεσε τον χιτώνα, δαχτυλίδι και την ζώνη του, τα τοποθέτησε ως ένδειξη τιμής στην σορό του βασιλιά. Στην Αλεξάνδρεια η φάλαγγα Αλεξάνδρου γίνεται πρόφαση: Ο Καρακάλλας καλεί άοπλους Αλεξανδρινούς νεαρούς να τη μιμηθούν, και οι λεγεωνάριοι προβαίνουνε σε σφαγή (Ηρωδιανός 4.9.3–6).

Θεωρητική Σύνθεση: Πύδνα ως Σύνδεσμος;

Τεκμηριωμένα: Λατρεία Αλεξάνδρου Μακεδονία (Βέροια), φάλαγγα Καρακάλλα (214), Θωργίαι=Πύδνα (3ος αι.).

Υπόθεση: Οι «Θωργίαι» ίσως να διαμορφώθηκαν από τον Καρακάλλα ως ένα θεωρείο (κερκίδες) για την τέλεση μιας μοναδικής ταφικής τελετής του Μέγα Αλεξάνδρου στην Πιερία και συγκεκριμένα στο σημερινό οικισμό Σφενδάμη. Ο Ηρωδιανός (4.8.3–4.9.4) αν και δεν δίνει ακριβή αριθμό οπλιτών της φάλαγγας μιλά για φάλαγγα Μακεδονική με εκλεκτούς νέους, και εστιάζει ότι αυτή είχε προπαγανδιστικό και τιμητικό ρόλο. Έναν ρόλο που διαδραμάτισε στην απόδοση των ταφικών τιμών της σορού του νεκρού βασιλιά κατά το μακεδονικό εθιμικό στην Πιερία, εκεί που η σορός μεταφέρθηκε μετά την βίαιη και αιματηρή αρπαγή της από την Αλεξάνδρεια. Ο χώρος θεωργίαι πρόκειται κατά συνδεόμενο τρόπο με την απόδοση των τιμών από την φάλαγγα όπως και ο χώρος, ως ένα τελετουργικό σκηνικό. Στον ίδιο χώρο που αργότερα τελείται και το μαρτύριο του Αγίου. Αλεξάνδρου. Αν και μέχρι σήμερα δεν έχει δημοσιευθεί επιγραφικό ή ανασκαφικό εύρημα από την περιοχή Πύδνας που να δηλώνει ευθέως ότι εκεί υπήρχε ένα ιερό - βωμός αφιερωμένο στον Μέγα Αλέξανδρο, ο συσχετισμός του μαρτυρίου του Αγίου Αλεξάνδρου σε συγκεκριμένο βωμό του Μέγα Αλεξάνδρου παραμένει μια ερευνητική υπόθεση, η οποία χρειάζεται αρχαιολογική και επιγραφική τεκμηρίωση για να θεωρηθεί βέβαιη. Η απουσία επίσης αναφορών του Καρακάλλα από την Πύδνα (Δίων/Ηρωδιανός) αλλά και αρχαιολογικών ευρημάτων περί θεωρείων θέατρου (στην βόρεια Πιερία δεν υπάρχει κανένα αρχαίο θέατρο), καθιστά την υπόθεση ερμηνευτική, όχι αποδεδειγμένη, οπότε· απαιτούνται νέες ανασκαφές στην περιοχή της Πύδνας και ειδικά στην περιοχή της Σφενδάμης στο σημείο που οι ντόπιοι κάτοικοι ονομάζουνε θέατρο.

Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς Πηγές

• Δίων Κάσσιος, Ρωμαϊκή Ιστορία 78.7 (Epitome Xiphilinus).

• Ηρωδιανός, Ρωμαϊκή Ιστορία 4.8–9.

• Historia Augusta, Vita Caracallae 6.

• Acta martyrii S. Alexandri Thessalonicensis.

Σύγχρονες Μελέτες

• A. Imrie, «Caracalla and 'Alexander's Phalanx'», Greece & Rome 68.2 (2021).

• M.A. Speidel, «Caracalla's journeys through the Balkans» (2023).

• D. Δημητρακοπούλου, «Τα Acta martyrii», Ελληνικά 60.1.

• Δ. Kaltsas κ.ά., Ancient Beroea.

• B. Virgilio (επιμ.), Studi ellenistici XX (ruler cult Μακεδονίας).

Σημείωση: Υποστηρίχθηκε από τεχνητή νοημοσύνη.

Adilos Tafos, the Tomb of Alexander the Great: From Folk Tradition and Myth to Historical Research

 

Adilos Tafos, the Tomb of Alexander the Great:
From Folk Tradition and Myth to Historical Research

         

https://www.amazon.com/dp/B0FNNP2V23

In the folk tradition of the village of Daskio in the Pieria Mountains, as recorded by Evangelos Stefanopoulos in Unpublished Manuscripts of Daskion (Pieria), 1972, there is a notable account: the abduction of a “Frank” a foreign traveler who wandered through Pieria and Olympus searching for the legendary gold mines of Alexander the Great.

A brief historical investigation identifies this “Frank” as the Hellenophile English retired colonel Henry Sygne. Archival records confirm that on February 18th, 1880, Sygne was kidnapped from his estate in Trichovista (present-day Kampochori, Imathia) by the band of Captain Dilinikos known to the Ottoman authorities as the brigand Nikos Rentinaotis. The incident drew international press attention, while the destructive fire at the Kiani Bey manor, where Sygne resided, added further mystery.

According to tradition, Sygne’s rough sketches and notes concerning the search for ancient Macedonian gold deposits were either lost or partially saved that night.

This leads to the central question explored in Adilos Tafos:
What evidence did Henry Sygne possess that directed his search for the ancient gold mines in the lands of Pieria?
And furthermore: Are the surviving notes genuine historical traces or fragments of a legend kept alive by modern treasure hunters?

Between folklore and documentation, the boundary remains thin. And it is exactly on this boundary that true research begins.

🔹 Το άρθρο είναι διαθέσιμο και στα Ελληνικά:

Άδηλος Τάφος – Από τη λαϊκή παράδοση και τον μύθο στην ιστορική έρευνα

"Σημείωση: Η παρούσα εικονογραφία και επιμέλεια κειμένου δημιουργήθηκαν με τη βοήθεια μοντέλου τεχνητής νοημοσύνης"

Άδηλος Τάφος – Από τη λαϊκή παράδοση και τον μύθο στην ιστορική έρευνα

 

Άδηλος Τάφος – Από τη λαϊκή παράδοση και τον μύθο στην ιστορική έρευνα

    

https://meltemibooks.gr/product/adilos_tafos/

Στη λαογραφική παράδοση του χωριού Δάσκιου στα Πιέρια, όπως καταγράφεται από τον Ευάγγελο Στεφανόπουλο στα Ανέκδοτα Χειρόγραφα Δάσκιον (Πιερίων), 1972, υπάρχει μια χαρακτηριστική αφήγηση: η απαγωγή ενός «Φράγκου» που περιπλανιόταν στα βουνά της Πιερίας και του Ολύμπου αναζητώντας τα υποτιθέμενα ορυχεία χρυσού του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Με μια σύντομη ιστορική έρευνα, ο «Φράγκος» αυτός ταυτίζεται με τον ελληνομαθή Άγγλο απόστρατο συνταγματάρχη Henry Sygne. Οι αρχειακές πηγές επιβεβαιώνουν πως στις 18 Φεβρουαρίου 1880 ο Sygne απήχθη από το αγρόκτημά του στην Τριχοβίστα (σημερινό Καμποχώρι Ημαθίας) από την ομάδα του καπετάν Ντιλινίκου του λήσταρχου Νίκου Ρεντινιώτη, σύμφωνα με τις οθωμανικές αρχές. Το γεγονός απασχόλησε τον διεθνή Τύπο, καθώς και την τοπική διοίκηση της εποχής.

Κομβικό σημείο στην υπόθεση αποτελεί η καταστροφική πυρκαγιά στο κονάκι του Κιανί Μπέη, όπου διέμενε ο Sygne. Εκεί φέρονται να χάθηκαν ή να διασώθηκαν αποσπασματικά τα πρόχειρα σχέδια και οι σημειώσεις του σχετικά με την αναζήτηση χρυσοφόρων θέσεων των αρχαίων Μακεδόνων στα Πιέρια και στον Όλυμπο.

Το κρίσιμο ερώτημα, όπως κατατίθεται και στο βιβλίο ΑΔΗΛΟΣ ΤΑΦΟΣ, παραμένει ανοιχτό:
Ποια στοιχεία είχε στη διάθεσή του ο Henry Sygne για να κατευθύνει την έρευνά του στην Πιερική γη;
Και κυρίως: Οι σημειώσεις που λέγεται ότι διασώθηκαν αποτελούν πραγματικά τεκμήρια ή έχουν μετατραπεί σε μέρος του μύθου που τροφοδοτεί τις αναζητήσεις των σύγχρονων θησαυροκυνηγών;

Η γραμμή ανάμεσα στη λαϊκή αφήγηση και την ιστορική τεκμηρίωση αποδεικνύεται λεπτή. Κι εκεί, ακριβώς πάνω σε αυτή τη γραμμή, αρχίζει η ουσιαστική έρευνα των μυστηρίων.

🔹 This article is also available in English:

Adilos Tafos, the Tomb of Alexander the Great: From Folk Tradition and Myth to Historical Research

"Σημείωση: Η παρούσα εικονογραφία και η επιμέλεια κειμένου με τη βοήθεια μοντέλου τεχνητής νοημοσύνης"

A Gripping Archaeological Mystery Inspired by Real Historical Sources

https://www.amazon.com/dp/B0FNNP2V23

Adilos Tafos, The Unmarked Tomb of Alexander the Great

An ancient text. A hidden mystery. A quest that defies time.

In Adilos Tafos, a startling archaeological discovery a mysterious manuscript believed to date back to around 215 AD  sets in motion one of the most intriguing literary investigations into the fate of Alexander the Great. Guided by the fragmented words of an unknown ancient writer, the protagonist dives deep into Greek literature, historical testimony, folklore traditions, and modern theories surrounding the lost tomb of the Macedonian king.

Piece by piece, he reconstructs clues: from Alexander’s visit to Pasargadae and his reaction to the desecrated tomb of Cyrus the Great, to the alleged hints the conqueror himself left about the place and manner of his own burial. What begins as scholarly research quickly transforms into a gripping and perilous journey. What is legend? What is misconception? And what, even as a faint echo, might contain a trace of truth?

Blending real historical debates, speculative research, and timeless mystery, this novel creates a compelling narrative that will captivate readers fascinated by ancient secrets, archaeological thrillers, and the enduring enigma of Alexander’s final resting place.

Any resemblance to real people, events, or situations is purely coincidental. This is a work of fiction woven from historical details, theories, and conjectures — leaving readers to wonder what truths might lie behind the unmarked tomb of Alexander the Great.

 

 

**Η Google, η Πέτρα Ολύμπου και ο «Άδηλος Τάφος»:

Τι μπορεί να κρύβεται πίσω από ένα ενδιαφέρον που προκάλεσε ερωτήματα**

Η έρευνά μου γύρω από τον «Άδηλο Τάφο» και τη διαχρονική απορία για το πού βρίσκεται ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου συχνά με οδηγεί σε απρόσμενες διαδρομές. Μία από αυτές είναι το περιστατικό που έγινε γνωστό μέσα από δημοσίευση της 6ης Φεβρουαρίου 2020 από το Thestival, όπου ο τότε δήμαρχος Κατερίνης, Κώστας Κουκοδήμος, ανέφερε ότι η Google είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον να δημιουργήσει “παγκόσμιο κέντρο αναφοράς” στην Πέτρα Ολύμπου.

Σύμφωνα με τη δήλωσή του, υπήρξε μάλιστα και συνάντηση δύο χρόνια νωρίτερα στο σημείο του πρώην ψυχιατρείου της Πέτρας Ολύμπου – μια περιοχή με ιδιαίτερο γεωγραφικό και ιστορικό συμβολισμό, λίγα μόλις βήματα από τον Όλυμπο, το βουνό των θεών.

Τι θα μπορούσε να ζητά η Google στον Όλυμπο;

Η Google είναι μια εταιρεία τεχνολογίας. Όταν λοιπόν μια τέτοια εταιρεία δείχνει ενδιαφέρον για έναν απομονωμένο ορεινό χώρο, έξω από τα κλασικά μεγάλα αστικά κέντρα, είναι φυσικό να γεννηθούν ερωτήματα.

Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει με βεβαιότητα τα κίνητρα. Ωστόσο, στη σκέψη πολλών , και στη δική μου, δημιουργήθηκε η απορία:
Μπορεί μια τέτοια εταιρεία να διαθέτει τεχνολογίες γεωσκόπησης ή ανάλυσης υπεδάφους που θα μπορούσαν να προσφέρουν στην αρχαιολογική έρευνα;

Ή μήπως η επιλογή του συγκεκριμένου σημείου δεν ήταν τυχαία για λόγους που δεν έχουν γίνει ποτέ δημόσια γνωστοί;

Δεν ισχυρίζομαι ότι η Google έχει εντοπίσει στοιχεία σχετικά με τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Όμως, το γεγονός ότι σε παγκόσμιο επίπεδο διαθέτει εξελιγμένα εργαλεία χαρτογράφησης, δορυφορικής απεικόνισης και ανάλυσης δεδομένων, αφήνει ανοιχτό το πεδίο για προβληματισμό. 

Η Google φυσικά έχει τιμήσει τον Όλυμπο με ειδικό «doodle», δηλαδή διαδικτυακό tribute, ως μυθικό ελληνικό βουνό, αναγνωρίζοντας τη μυθολογική/πολιτιστική του αξία.

Όταν μια πολυεθνική αυτού του μεγέθους στρέφει το βλέμμα της σε έναν ιδιαίτερο γεωγραφικά χώρο, σίγουρα κάτι έχει κεντρίσει το ενδιαφέρον της – και όχι απαραίτητα επιχειρηματικής φύσεως.

Τα σενάρια και οι σκέψεις που γεννήθηκαν

Προσωπικά, θεωρώ ότι καμία εταιρεία – ούτε καν ένα... φρουτάδικο, όπως λέει ο λαός, δεν αλλάζει έδρα ή δεν επενδύει σε μια περιοχή χωρίς σοβαρό λόγο.
Άρα, γιατί η Google; Γιατί εκεί; Γιατί τότε;

Θα μπορούσε να είναι μια απλή επιχειρηματική πρωτοβουλία;
Ίσως.
Θα μπορούσε να σχετίζεται με άλλου είδους έρευνες;
Κανείς δεν μπορεί να το αποκλείσει πλήρως.

Σε κάθε περίπτωση, το ενδιαφέρον αυτό έμεινε ανεκπλήρωτο.

Με βάση την πρόσφατη δημοσίευση του Ολύμπιου Βήματος (22 Οκτωβρίου 2024), το ιδιοκτησιακό καθεστώς της περιοχής ξεκαθάρισε υπέρ της Μητρόπολης Κατερίνης, και έτσι το ενδεχόμενο εγκατάστασης της Google εκεί έληξε οριστικά.

Κι όμως, ο προβληματισμός παραμένει

Ακόμη κι αν το θέμα πλέον έχει κλείσει, ο προβληματισμός μου παραμένει ζωντανός:
Τι ήταν αυτό που έκανε μια παγκόσμια εταιρεία τεχνολογίας να δείξει τόσο ειδικό ενδιαφέρον για την Πέτρα Ολύμπου, μια περιοχή που ιστορικά έχει συνδεθεί με μυστήρια και παραδόσεις;

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν επίσημες απαντήσεις εκτός αυτών των δημόσιων πληροφοριών που ολοι γνωρίζουμε και δείχνουν ότι:

• Η Google έχει συμμετάσχει σε τουριστικά , ψηφιακά και πολιτιστικά εγχειρήματα στην Πέτρα Ολύμπου.

Πέρα αυτών υπάρχουν όμως οι σκέψεις, τα ερωτήματα, και πάνω από όλα η ανθρώπινη ανάγκη να ψάχνουμε πέρα από το αυτονόητο.

Ο Όλυμπος δεν είναι ένα τυχαίο σημείο στον χάρτη. Είναι ένα σύμβολο που κουβαλά μύθο, ιστορία και αναρίθμητους θρύλους. Ίσως τελικά αυτό το φορτίο να παραμένει αρκετό για να γεννά υποθέσεις, έρευνες και ένα διαρκές ταξίδι προς το άγνωστο.

Σημείωση: Υποστηρίχθηκε από τεχνητή νοημοσύνη.