Τέμενος Χαμζά Μπέη (Αλκαζάρ): Η διαχρονική ιστορία της Θεσσαλονίκης μέσα από τα μάρμαρα ενός μνημείου

Με αφορμή τις συζητήσεις γύρω από την αποκατάσταση και τη νέα του χρήση ως εκθεσιακού χώρου (υπό τη διαχείριση της Εφορείας Αρχαιοτήτων και του Μητροπολιτικού Οργανισμού Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης), αξίζει να σταθούμε όχι μόνο στις τυμπανοκρουσίες των εγκαινίων, αλλά στη διαχρονική ουσία αυτού του κτίσματος.

Φωτογραφία : Εξωτερική άποψη του μνημείου στη διασταύρωση Εγνατίας και Βενιζέλου.

Ένα Σταυροδρόμι Ιστορίας στη Σημερινή Εγνατία

Στη διασταύρωση των οδών Εγνατίας και Βενιζέλου, δίπλα ακριβώς από τη μνημειώδη βυζαντινή λεωφόρο (Decumanus Maximus) που αναδείχθηκε στον Σταθμό Μετρό Βενιζέλου, δεσπόζει το Τέμενος Χαμζά Μπέη, γνωστό στους Θεσσαλονικείς ως «Αλκαζάρ» λόγω του κινηματογράφου που λειτούργησε εκεί.

 Ιστορικό Πλαίσιο: Από τον 15ο αιώνα έως την Εγκατάλειψη

      Η Ίδρυση (15ος αιώνας): 

Σύμφωνα με την αραβική επιγραφή στο εσωτερικό του, το αρχικό τζαμί χτίστηκε το 872 (1467-68) από τη Χαφσά (Χαφιζέ) Χατούν, κόρη του Χαμζά Μπέη (ο οποίος πιθανολογείται ότι μαρτύρησε από τον Βλαντ Τεπές  τον  παλουκωτή ή γνωστό σε εμάς ως Δράκουλα στη Βλαχία). Αρχικά ήταν μια μικρή αίθουσα προσευχής με τρούλο, αλλά καθώς η πόλη μεγάλωνε, επεκτάθηκε τον 16ο αιώνα αποκτώντας τη χαρακτηριστική τραπεζοειδή περίστυλη αυλή.

   Οι Αναστηλώσεις και οι Περιηγητές:

 Το κτίριο υπέστη σοβαρές ζημιές και ανακαινίστηκε πλήρως το 1619-1620 από τον θυρωρό Μεχμέτ Μπέη. Το 1668, ο περίφημος Εβλιγιά Τσελεμπί το περιγράφει ως ένα λαμπρό θολωτό τζαμί με πυκνό εκκλησίασμα.

   Η Μεταστροφή του 20ού αιώνα: 

Μετά το 1912, ο μιναρές κατεδαφίστηκε. Η θέση του στην καρδιά της αγοράς καθόρισε τη μοίρα του: οι στοές της αυλής μετατράπηκαν σε εμπορικά καταστήματα, ενώ η κεντρική αίθουσα λειτούργησε για δεκαετίες ως ο ιστορικός κινηματογράφος «Αλκαζάρ».
 

Αρχιτεκτονική Αυτοψία: Τα Αρχαία και Βυζαντινά «Σπόλια»

Εκείνο που κάνει το Χαμζά Μπέη πραγματικά μοναδικό δεν είναι μόνο η οθωμανική του φάση, αλλά τα παλαιότερα υλικά (spolia) που ενσωματώθηκαν στη δομή του:

   Η Περίστυλη Αυλή: 

Για την κατασκευή του αίθριου τον 16ο αιώνα χρησιμοποιήθηκαν 22 μαρμάρινες κολώνες και 15 παλαιοχριστιανικά κιονόκρανα (5ου-6ου αιώνα μ.Χ.).

   Η Προέλευση:

 Τα αρχιτεκτονικά αυτά μέλη αποσπάστηκαν από ερειπωμένους βυζαντινούς ναούς ή δημόσια κτίρια της Θεσσαλονίκης. Ορισμένα κιονόκρανα φέρουν τουρκικά μοτίβα διαμαντιού, ενώ άλλα διατηρούν ανάγλυφες παραστάσεις και βυζαντινά σχέδια.

   Το Ιστορικό Υπόβαθρο: 

Το μνημείο πατά πάνω στον πυρήνα της βυζαντινής εμπορικής ζωής, ενώ τοπικές παραδόσεις αναφέρουν την ύπαρξη βυζαντινού γυναικείου μοναστηρίου στην ίδια ή σε γειτονική θέση.

Φωτογραφία : Λεπτομέρεια από τους κίονες και τα παλαιοχριστιανικά, βυζαντινά κιονόκρανα της αυλής.

 Η Μνήμη που Επιβιώνει

Πέρα από τις σύγχρονες αναστηλώσεις, το ουσιαστικό μήνυμα που εκπέμπει το Αλκαζάρ είναι η συνέχεια της ιστορίας.

Ένας αρχαίος και βυζαντινός κόσμος, αν και υλικά καταστράφηκε, κατάφερε να «επιζήσει» μέσα στη δομή ενός ναού μιας άλλης θρησκείας και εποχής. Τα μάρμαρα αυτά, αφού άντεξαν την εγκατάλειψη, την εμπορευματοποίηση και τους σεισμούς, στέκονται σήμερα ξανά προσβάσιμα στον επισκέπτη.

Επίλογος

Την επόμενη φορά που θα περάσουμε την πόρτα του για να δούμε μια έκθεση, ας μην προσπεράσουμε βιαστικά. Ας σταθούμε να παρατηρήσουμε τους κίονες και τα κιονόκρανα. Είναι τα αψευδή τεκμήρια που μαρτυρούν την αίγλη των προγόνων μας, στοιχεία που ακόμα και διαφορετικοί λαοί σεβάστηκαν, εντάσσοντάς τα στη δική τους αρχιτεκτονική κουλτούρα.

Δείτε εδώ στον ΠΙΝΑΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ  ένα πλήρη οδηγό θεμάτων του ιστολογίου μου.

---

Ευχαριστώ για την ανάγνωση!

Τα βιβλία μου:

• 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
• 2 : Άδηλος Τάφος
• 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
  
  
• (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)