Αφορμή για αυτή την ανάρτηση αποτελούν οι εντυπώσεις από ένα οικογενειακό μας ταξίδι στην Αίγινα. Η ανάρτηση αφορά τα αρχαία ερείπια του ιερού και του ναού που ήταν αφιερωμένα στη θεά Αφαία, στην ανατολική πλευρά του νησιού.
Ο Ναός της Αφαίας στην Αίγινα
Λίγη ιστορία για αυτόν τον ναό
Διαβάζουμε στον αρχαίο περιηγητή Παυσανία και στο βιβλίο του (Ελλάδος Περιήγησις, Β', Κορινθιακά, κεφ. 30 παρ. 3), τα παρακάτω για το αρχαίο αυτό ιερό:
«ἐν Αἰγίνῃ δὲ πρὸς τὸ ὄρος τοῦ Πανελληνίου Διὸς ἰοῦσιν, ἔστιν Ἀφαίας ἱερόν, ἐς ἣν καὶ Πίνδαρος ᾆσμα Αἰγινήταις ἐποίησε. φασὶ δὲ οἱ Κρῆτες-- τούτοις γάρ ἐστι τὰ ἐς αὐτὴν ἐπιχώρια--Καρμάνορος τοῦ καθήραντος Ἀπόλλωνα ἐπὶ φόνῳ τῶ Πύθωνος παῖδα Εὔβουλον εἶναι, Διὸς δὲ καὶ Κάρμης τῆς Εὐβούλου Βριτόμαρτιν γενέσθαι: χαίρειν δὲ αὐτὴν δρόμοις τε καὶ θήραις καὶ Ἀρτέμιδι μάλιστα φίλην εἶναι: Μίνω δὲ ἐρασθέντα φεύγουσα ἔῤῥιψεν ἑαυτὴν ἐς δίκτυα ἀφειμένα ἐπ' ἰχθύων θήρᾳ. ταύτην μὲν θεὸν ἐποίησεν Ἄρτεμις, σέβουσι δὲ οὐ Κρῆτες μόνον ἀλλὰ καὶ Αἰγινῆται, λέγοντες φαίνεσθαί σφισιν ἐν τῇ νήσῳ τὴν Βριτόμαρτιν. ἐπίκλησις δέ οἱ παρά τε Αἰγινήταις ἐστὶν Ἀφαίας καὶ Δίκτυννα ἐν Κρήτῃ».
Η σύγχρονη μετάφρασή του είναι:
«Καθώς πηγαίνει κανείς στην Αίγινα προς το όρος του Πανελληνίου Διός, συναντά το ιερό της Αφαίας, για την οποία μάλιστα ο Πίνδαρος συνέθεσε ύμνο για τους Αιγινήτες. Οι Κρήτες, αφού σε αυτούς ανήκουν οι τοπικές παραδόσεις για τη θεά, λένε ότι αυτή ήταν κόρη του Εύβουλου (ο οποίος ήταν γιος του Κάρμανορα, αυτού που καθάρισε τον Απόλλωνα για τον φόνο του Πύθωνα), και της Κάρμης, της κόρης του Εύβουλου. Επίσης αναφέρουν ότι η Βριτόμαρτις απολάμβανε το τρέξιμο και το κυνήγι, και ήταν ιδιαίτερα αγαπητή στην Άρτεμη. Όταν ο Μίνωας την ερωτεύτηκε και την κυνηγούσε, εκείνη έπεσε στη θάλασσα μέσα σε δίχτυα που είχαν απλωθεί για ψάρεμα. Η Άρτεμη την έκανε θεά και τη λατρεύουν όχι μόνο οι Κρήτες, αλλά και οι Αιγινήτες, οι οποίοι λένε ότι η Βριτόμαρτις εμφανίζεται στο νησί τους. Το προσωνύμιο της θεάς στους μεν Αιγινήτες είναι Αφαία, στους δε Κρήτες Δίκτυννα».
Για αυτή λοιπόν την «άφαντη» θεά (Αφαία), οι Αιγινήτες αρχικά έχτισαν ένα ιερό στη θέση όπου βρήκαν ένα άγαλμά της, και αργότερα, γύρω στον 5ο αιώνα π.Χ. (αμέσως μετά τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας), έναν μεγαλοπρεπή ναό. Σήμερα, μετά από τις αρχαιολογικές μελέτες, γνωρίζουμε ότι εκεί, κατά την ύστερη Μυκηναϊκή περίοδο (1300 π.Χ.), γινόταν η λατρεία μιας γυναικείας θεότητας της γονιμότητας (Ευγονίας). Στη δε σπηλιά που υπάρχει στο σημείο, λέγεται σύμφωνα με τον μύθο ότι κρύφτηκε η Βριτόμαρτις όταν έφτασε στην Αίγινα. Αργότερα, η τοπική αυτή θεότητα συνδέθηκε στενά με τη λατρεία της θεάς Αθηνάς.
Ο Ναός και η λεηλασία του από τους αρχαιοκάπηλους το 1811
Το χρονικό της λεηλασίας από το ημερολόγιο του Charles R. Cockerell
Ανατρέχοντας στο προσωπικό ημερολόγιο του Charles R. Cockerell, «Travels in Southern Europe and the Levant, 1810-1817», αλλά και στη συντομευμένη μεταφρασμένη έκδοσή του «Ταξίδια στη Νότια Ευρώπη και την Ανατολή, 1810-17» (Εκδόσεις Anagnosis, Αθήνα, 2008), μαθαίνουμε την ιστορία της λεηλασίας των γλυπτών του ναού.
Το εκδοθέν βιβλίο από το προσωπικό ημερολόγιο του Charles R. Cockerell
Ήταν Απρίλιος του 1811, όταν ο Άγγλος αρχιτέκτονας Charles R. Cockerell, μαζί με τον Γερμανό Carl Haller von Hallerstein, τον Jacob Linckh και τον John Foster επισκέφτηκαν την Αίγινα αναζητώντας τον αρχαίο ναό. Ήταν οι εποχές όπου η λεηλασία και η αρχαιοκαπηλία των αρχαίων ευρημάτων αποτελούσε ένα «ευγενές» και άκρως επικερδές άθλημα μεταξύ των Ευρωπαίων περιηγητών ανά την υφήλιο. Τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας προσφέρονταν για αυτό, μιας και οι Οθωμανοί δεν έδιναν καμία σημασία στις αρχαιότητες. Έτσι, με πενιχρά φιλοδωρήματα σε δημόσιους υπαλλήλους, λαμβάνονταν οι απαραίτητες άδειες για έρευνες και απόσπαση των αρχαίων ευρημάτων.
Όταν αρχικά βρέθηκε ο ναός, οι ανασκαφείς πίστευαν ότι αυτός ήταν αφιερωμένος στον Πανελλήνιο Δία. Αφού αφαιρέθηκε η μαρμάρινη διακόσμηση, τη μετέφεραν κρυφά στην Αθήνα τον Ιούλιο του 1811 με σκοπό να την πουλήσουν. Εκεί, σε πρώτη φάση, οι ίδιοι προσπάθησαν να επανασυναρμολογήσουν τα κομμάτια, ώστε να δημοπρατηθούν σε υψηλότερες τιμές. Ο Αυστριακός πρόξενος στην Αθήνα, Γκέοργκ Κρίστιαν Γκρόπιους, ορίστηκε ως αντιπρόσωπός τους για την ενδεχόμενη πώλησή τους σε δημοπρασία.
Στη συνέχεια αποφασίστηκε από κοινού τα γλυπτά να μεταφερθούν στη Ζάκυνθο στα τέλη του Ιουλίου, και ανακοινώθηκε η δημοπρασία για την 1η Νοεμβρίου 1812. Στις 29 Νοεμβρίου 1811, ο Κόκερελ έπεισε τον καπετάνιο του πλοίου «Πέρσιβαλ» να μεταφέρει τα γλυπτά από τη Ζάκυνθο στη Μάλτα (η οποία ήταν επίσης βρετανική κτήση), όπου και διοργανώθηκε ο τελικός πλειστηριασμός.
Την 1η Νοεμβρίου 1812, ο Johann Martin Wagner (Βάγκνερ) αγόρασε τα γλυπτά έναντι του ποσού των 100.000 φράκων για λογαριασμό του διαδόχου του θρόνου της Βαυαρίας, Λουδοβίκου Α' (πατέρα του μετέπειτα βασιλιά της Ελλάδας, Όθωνα). Λόγω ασυμφωνίας όμως, μιας και η ομάδα αποτελούνταν από Άγγλους και Γερμανούς, υπήρξε διαφωνία ως προς το ποιος θα παραλάμβανε τελικά τα αρχαία γλυπτά. Έτσι, αυτά παρέμειναν ακόμη δύο χρόνια στη Μάλτα, μέχρι τις 29 Αυγούστου 1815, οπότε και μεταφέρθηκαν στη Ρώμη.
Ο Δανός γλύπτης Μπέρτελ Θόρβαλντσεν ανέλαβε από το 1816 μέχρι το 1818 την επεξεργασία των γλυπτών και προχώρησε σε συμπληρώσεις, με σκοπό να φαίνονται αρτιότερα. Τελικά, τα γλυπτά μεταφέρθηκαν στο μουσείο της Γλυπτοθήκης του Μονάχου στις 13 Οκτωβρίου 1830.
Κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, οι βομβαρδισμοί των Συμμάχων στο Μόναχο τον Σεπτέμβριο του 1942 προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στο κτήριο της Γλυπτοθήκης, χωρίς όμως να υποστούν ζημιές τα ίδια τα γλυπτά, καθώς είχαν φυλαχθεί έγκαιρα σε υπόγειες κρύπτες. Το 1972, κατά τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου, το Μουσείο της Γλυπτοθήκης άνοιξε ξανά για το κοινό, όπου μέχρι σήμερα εκτίθενται οι «Αιγινήτες».
Αν και η επίσημη πολιτεία δεν έκανε στο παρελθόν ουσιαστικά διαβήματα επαναπατρισμού των γλυπτών του Ναού της Αφαίας (γνωστά και ως «Αιγινήτες»), υπήρξαν έντονες προσπάθειες σε τοπικό επίπεδο από τον Δήμο Αίγινας, τόσο το 2011 (με αφορμή τη συμπλήρωση 200 ετών από την αρπαγή τους) όσο και το 2014. Οι προσπάθειες αυτές παρέμειναν άκαρπες, καθώς η γερμανική πλευρά απορρίπτει το αίτημα, βασιζόμενη στη «νομιμότητα» της αγοράς του 1812.
Ο κλασικός αρχαίος πολιτισμός της Ελλάδας λεηλατήθηκε από Ευρωπαίους φυσιοδίφες, περιηγητές και αρχαιοκάπηλους κατά τη διάρκεια της υποδούλωσης του ελληνισμού. Σε μια εποχή όπου η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ενδιαφερόταν για την πολιτιστική κληρονομιά των κατακτημένων λαών, χάθηκαν ανεκτίμητοι θησαυροί, οι οποίοι σήμερα κοσμούν τα μεγάλα μουσεία της Ευρώπης.
Όταν αρχικά βρέθηκε ο ναός, οι ανασκαφείς πίστευαν ότι αυτός ήταν αφιερωμένος στον Πανελλήνιο Δία. Αφού αφαιρέθηκε η μαρμάρινη διακόσμηση, τη μετέφεραν κρυφά στην Αθήνα τον Ιούλιο του 1811 με σκοπό να την πουλήσουν. Εκεί, σε πρώτη φάση, οι ίδιοι προσπάθησαν να επανασυναρμολογήσουν τα κομμάτια, ώστε να δημοπρατηθούν σε υψηλότερες τιμές. Ο Αυστριακός πρόξενος στην Αθήνα, Γκέοργκ Κρίστιαν Γκρόπιους, ορίστηκε ως αντιπρόσωπός τους για την ενδεχόμενη πώλησή τους σε δημοπρασία.
Στη συνέχεια αποφασίστηκε από κοινού τα γλυπτά να μεταφερθούν στη Ζάκυνθο στα τέλη του Ιουλίου, και ανακοινώθηκε η δημοπρασία για την 1η Νοεμβρίου 1812. Στις 29 Νοεμβρίου 1811, ο Κόκερελ έπεισε τον καπετάνιο του πλοίου «Πέρσιβαλ» να μεταφέρει τα γλυπτά από τη Ζάκυνθο στη Μάλτα (η οποία ήταν επίσης βρετανική κτήση), όπου και διοργανώθηκε ο τελικός πλειστηριασμός.
Την 1η Νοεμβρίου 1812, ο Johann Martin Wagner (Βάγκνερ) αγόρασε τα γλυπτά έναντι του ποσού των 100.000 φράκων για λογαριασμό του διαδόχου του θρόνου της Βαυαρίας, Λουδοβίκου Α' (πατέρα του μετέπειτα βασιλιά της Ελλάδας, Όθωνα). Λόγω ασυμφωνίας όμως, μιας και η ομάδα αποτελούνταν από Άγγλους και Γερμανούς, υπήρξε διαφωνία ως προς το ποιος θα παραλάμβανε τελικά τα αρχαία γλυπτά. Έτσι, αυτά παρέμειναν ακόμη δύο χρόνια στη Μάλτα, μέχρι τις 29 Αυγούστου 1815, οπότε και μεταφέρθηκαν στη Ρώμη.
Ο Δανός γλύπτης Μπέρτελ Θόρβαλντσεν ανέλαβε από το 1816 μέχρι το 1818 την επεξεργασία των γλυπτών και προχώρησε σε συμπληρώσεις, με σκοπό να φαίνονται αρτιότερα. Τελικά, τα γλυπτά μεταφέρθηκαν στο μουσείο της Γλυπτοθήκης του Μονάχου στις 13 Οκτωβρίου 1830.
Κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, οι βομβαρδισμοί των Συμμάχων στο Μόναχο τον Σεπτέμβριο του 1942 προκάλεσαν σοβαρές ζημιές στο κτήριο της Γλυπτοθήκης, χωρίς όμως να υποστούν ζημιές τα ίδια τα γλυπτά, καθώς είχαν φυλαχθεί έγκαιρα σε υπόγειες κρύπτες. Το 1972, κατά τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του Μονάχου, το Μουσείο της Γλυπτοθήκης άνοιξε ξανά για το κοινό, όπου μέχρι σήμερα εκτίθενται οι «Αιγινήτες».
Οι προσπάθειες επαναπατρισμού των γλυπτών στην Ελλάδα
Αν και η επίσημη πολιτεία δεν έκανε στο παρελθόν ουσιαστικά διαβήματα επαναπατρισμού των γλυπτών του Ναού της Αφαίας (γνωστά και ως «Αιγινήτες»), υπήρξαν έντονες προσπάθειες σε τοπικό επίπεδο από τον Δήμο Αίγινας, τόσο το 2011 (με αφορμή τη συμπλήρωση 200 ετών από την αρπαγή τους) όσο και το 2014. Οι προσπάθειες αυτές παρέμειναν άκαρπες, καθώς η γερμανική πλευρά απορρίπτει το αίτημα, βασιζόμενη στη «νομιμότητα» της αγοράς του 1812.
Επίλογος
Ο κλασικός αρχαίος πολιτισμός της Ελλάδας λεηλατήθηκε από Ευρωπαίους φυσιοδίφες, περιηγητές και αρχαιοκάπηλους κατά τη διάρκεια της υποδούλωσης του ελληνισμού. Σε μια εποχή όπου η Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν ενδιαφερόταν για την πολιτιστική κληρονομιά των κατακτημένων λαών, χάθηκαν ανεκτίμητοι θησαυροί, οι οποίοι σήμερα κοσμούν τα μεγάλα μουσεία της Ευρώπης.
Δείτε τον ΠΙΝΑΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ως ένα πλήρη οδηγό θεμάτων του ιστολογίου μου.
Ευχαριστώ για την ανάγνωση!
Τα βιβλία μου:
- 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
- 2 : Άδηλος Τάφος
- 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
- (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου