Πέρα από τον Μύθο του Χρυσού
Για δύο αιώνες, η ελληνική λαϊκή παράδοση και η ρομαντική ιστοριογραφία συντηρούν έναν γοητευτικό μύθο: τον χαμένο θησαυρό του Αλή Πασά. Στα λαϊκά αναγνώσματα, ο θησαυρός αυτός περιγράφεται ως μια μυθική ποσότητα από χρυσά νομίσματα, πολύτιμους λίθους και σπαθιά, θαμμένα σε κάποια απρόσιτη σπηλιά της Ηπείρου ή στα βάθη της λίμνης των Ιωαννίνων.
Ο Αλή Πασάς. Έγχρωμη χαλκογραφία του J. Cartwright.
Ωστόσο, η ιστορική έρευνα και η διασταύρωση των ελληνικών και οθωμανικών πηγών αποκαλύπτουν μια πολύ πιο σύνθετη και συναρπαστική πραγματικότητα. Ο πραγματικός «θησαυρός» του Αλή Πασά δεν ήταν απλώς υλικός· ήταν πολιτικός, διπλωματικός και, πάνω από όλα, θεσμικός. Το κλειδί για την κατανόηση της πτώσης του πασαλικιού και της γέννησης του ελληνικού κράτους δεν βρίσκεται στα σεντούκια που λεηλατήθηκαν, αλλά σε ένα αντικείμενο που η Υψηλή Πύλη αναζητούσε απεγνωσμένα και δεν βρήκε ποτέ: την επίσημη σφραγίδα του θησαυροφυλακίου του.
Η Τριπλή Διάρθρωση της Περιουσίας και το «Δίκτυο των Γραμματικών»
Για να κατανοήσουμε πώς εξατμίστηκε ο πλούτος του Αλή Πασά και των γιων του (του Βελή και του Μουχτάρ), πρέπει να κοιτάξουμε τα ίδια τα οθωμανικά κατάστιχα κατασχέσεων (müsadere) και τις ανακρίσεις των στενών συνεργατών του. Η περιουσία της δυναστείας των Ιωαννίνων χωριζόταν σε τρεις βασικές κατηγορίες:
Τα τσιφλίκια και τα φορολογικά εισοδήματα από τη διαχείριση ολόκληρων περιοχών.
Τα κινητά πολύτιμα αντικείμενα και τα μετρητά (χρυσά φλωριά, ασημένια σκεύη, όπλα).
Οι απαιτήσεις και οι κατασχέσεις από οφειλές διαφόρων τρίτων προς τον Πασά.
Όταν τα οθωμανικά στρατεύματα κατέλαβαν τα σαράγια, οι ανακριτές προσπάθησαν να βρουν την άκρη του νήματος μέσω των κορυφαίων γραμματικών και συμβούλων: του Μάνθου Γραμματικού, του Θανάση Βάγια, του κουνιάδου του Σίμιου, καθώς και των γραφιάδων των γιων του (όπως ο Δημήτρης, γραμματικός του Βελή Πασά).
Οι καταθέσεις τους αποκαλύπτουν μια τεράστια επιχείρηση απόκρυψης και διασποράς κεφαλαίων. Χαρακτηριστικό είναι ότι, σύμφωνα με τις μαρτυρίες, τρεις μήνες πριν εγκλωβιστεί οριστικά στο Νησί, ο Αλής είχε επιχειρήσει να στείλει κρυφά στην Κέρκυρα 20.000 κεσέδες άσπρα (ένας κεσές αντιστοιχούσε συνήθως σε 500 γρόσια).
Τα σεντούκια της Λευκάδας και το μυστήριο των υιων του
Ενώ ο Αλής Πασάς οχυρωνόταν στα Γιάννενα, οι γιοι του ακολούθησαν διαφορετικές πορείες επιβίωσης. Ο μεν Μουχτάρ περιορίστηκε στην Άγκυρα (όπου στα υπόγεια του σαραγιού του εντοπίστηκαν ασημένια σερβίτσια καφέ, πολυτελή υφάσματα και όπλα), ο δε Βελή Πασάς επιχείρησε αρχικά να δείξει νομιμοφροσύνη στην Υψηλή Πύλη από την Πρέβεζα, προσπαθώντας μάλιστα να μεταπείσει τον πατέρα του.
Σε αυτή τη φάση, ο Βελή Πασάς έπαιξε ένα διπλό παιχνίδι ασφάλειας. Πριν φύγει για την Κιουτάχεια, παρέδωσε στον Άγγλο πρόξενο στην Πρέβεζα δύο σεντούκια γεμάτα τιμαλφή και χρυσαφικά, με τη συμφωνία να επιστραφούν στον ίδιο ή στα παιδιά του. Παρά τις απεγνωσμένες προσπάθειες που έκανε αργότερα η Οθωμανική Αυτοκρατορία, έστω και μέσω επαφών με τον Άγγλο πρεσβευτή, τα σεντούκια αυτά ουδέποτε επεστράφηκαν στο τουρκικό ταμείο.
Ακόμα και τα επίσημα νούμερα που κατέγραψαν οι Οθωμανοί υπάλληλοι στα Γιάννενα (περίπου 51.000 γρόσια σε μικροκασετίνες, ενώ οι εκτιμήσεις του Χουρσίτ μιλούσαν για ποσά γύρω στα 23 με 27 εκατομμύρια γρόσια συνολικά) φάνηκαν εξευτελιστικά λίγα στον Σουλτάνο Μαχμούτ Β΄, δεδομένου του πλούτου των τριάντα ετών. Η διαφορά ανάμεσα σε αυτά που βρέθηκαν και σε αυτά που υπήρχαν στην πραγματικότητα τροφοδότησε την οργή του θρόνου, οδηγώντας τελικά στην πτώση και την αυτοκτονία του ίδιου του αρχιστράτηγου Χουρσίτ Πασά.
Η χαμένη σφραγίδα του θησαυροφυλακίου
Ο Σφραγιδοφύλακας του Αλή Πασά. Πίνακας του Louis Dupré.
Το αποκορύφωμα αυτής της διοικητικής τραγωδίας αφορά το πιο πολύτιμο «άυλο» περιουσιακό στοιχείο: τη σφραγίδα. Σύμφωνα με το οθωμανικό έγγραφο 25 Β 37 (16 Ιουνίου 1822), εκδόθηκε αυστηρή διαταγή προς τον Χουρσίτ να εντοπίσει και να κατασχέσει για λογαριασμό του Αυτοκρατορικού Νομισματοκοπείου τη σφραγίδα του θησαυροφυλακίου που βρισκόταν στα χέρια του ντιβιτντάρη (γραμματέα της καλεμοθήκης) Μπαϊράμ.
Ο Μπαϊράμ βρισκόταν τότε στην περιοχή των Τοσκηδών Αλβανών και, παρότι υποσχέθηκε να την επιστρέψει, η αυθεντική μήτρα και οι κρίσιμες σφραγίδες εξουσίας χάθηκαν στα δίκτυα των τοπικών συμμάχων και των Ελλήνων γραμματικών.
Χωρίς τη σφραγίδα, η Υψηλή Pύλη δεν μπορούσε να επικυρώσει τη νόμιμη μεταβίβαση των τεράστιων περιουσιακών στοιχείων και των τσιφλικιών, ενώ την ίδια στιγμή οι Έλληνες γραμματικοί χρησιμοποίησαν την τεχνογνωσία τους για να συντάσσουν έγγραφα και συμφωνίες («καπάκια») που αποδυνάμωναν τον οθωμανικό έλεγχο στα πρώτα κρίσιμα χρόνια της Επανάστασης.
Από τα Σαράγια στην Εθνική Τράπεζα
Ο «θησαυρός» του Αλή Πασά δεν χάθηκε ποτέ σε κάποια σκοτεινή σπηλιά της Ηπείρου.
Τα πολύτιμα αντικείμενα φυγαδεύτηκαν σε ξένες επικράτειες (όπως τα σεντούκια της Λευκάδας).
Η ρευστότητα διοχετεύθηκε μέσω ευρωπαϊκών τραπεζικών δικτύων από τους έμπιστους ανθρώπους της αυλής.
Η τεχνογνωσία της διαχείρισης πέρασε στα χέρια προσωπικοτήτων όπως ο Ιωάννης Κωλέττης (ο οποίος χρησιμοποίησε αυτά τα κεφάλαια για να στηρίξει τα στρατιωτικά σώματα στον Εμφύλιο) και ο Γεώργιος Σταύρου, ο οποίος το 1841 χρησιμοποίησε αυτή ακριβώς την οικονομική εμπειρία για να θεμελιώσει την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος.
Επίλογος
Ο μύθος του χαμένου χρυσού πλάστηκε επειδή οι άνθρωποι που γνώριζαν τα πραγματικά μονοπάτια του πλούτου επέλεξαν τη σιωπή. Στην πραγματικότητα, τα πλούτη της Ηπείρου δεν εξαφανίστηκαν· μετεξελίχθηκαν στα καύσιμα που στήριξαν τη γέννηση και την οικονομική υπόσταση του νέου ελληνικού κράτους.Δείτε εδώ στον ΠΙΝΑΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ένα πλήρη οδηγό θεμάτων του ιστολογίου μου.
Ευχαριστώ για την ανάγνωση!
Τα βιβλία μου:
- 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
- 2 : Άδηλος Τάφος
- 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
- (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου