Μια επιτύμβια στήλη στη Μονή Αγίου Κοσμά και ένας γλωσσικός προβληματισμός

 

Αφορμή για αυτή την ανάρτηση στάθηκε η επίσκεψή μου στην ανακαινισμένη Μονή του Αγίου Κοσμά κοντά στο Κολικόντασι της Μεγάλης Μουζακιάς στη Βόρειο Ήπειρο. Ένα μοναστήρι δίπλα από τα ερείπια της αρχαίας Απολλωνίας, στην ανατολική όχθη του Άψου ποταμού, στο σημερινό Φίερι της Αλβανίας.

Στον περίβολο και στο περιστύλιο του μοναστηριού υπήρχε και η εικονιζόμενη ρωμαϊκή επιτύμβια στήλη.


Η Ρωμαϊκή επιτύμβια νεκρική στήλη.


Προσπαθώντας να διαβάσω την επιγραφή, αισθάνθηκα άβολα για το πόσα λάθη κάναμε στα μαθητικά μας χρόνια, όταν, για πολλούς λόγους, θεωρούσαμε ότι τα αρχαία ελληνικά δεν θα είχαν καμία αξία στον μετέπειτα επαγγελματικό μας βίο και αποφεύγαμε τη μελέτη τους.

Η στήλη είχε χαραγμένη με κεφαλαία γράμματα της ρωμαϊκής περιόδου την παρακάτω επιγραφή:

ΠΡΟΚΛΩ ΚΙΝΑΙΔΟΛΟΓΩ ΠΑΤΗΡ ΑΝΕΘΗΚΕ Μ ΝΗΜΗΣ ΧΑΡΙΝ ΕΤΩΝ • ΚΑ • ΧΑΙΡΕ

Όπως συνήθως συμβαίνει, όσοι επισκέπτες πρόσεξαν αυτή τη στήλη, η οποία έχει τοποθετηθεί στο περιστύλιο με σεβασμό στην πολιτιστική κληρονομιά από τους ανακαινιστές του μοναστηριού, εξέφραζαν με ελαφρά τη καρδία τη δική τους άποψη για τη σημασία της. Αρκετοί που τη σχολίασαν, διαχώριζαν την εμφανή λέξη ΚΙΝΑΙΔΟΛΟΓΩ σε ΚΙΝΑΙΔΟ και ΛΟΓΩ, αλλοιώνοντας έτσι εντελώς το νόημά της.

Το χάραγμα της γραφής, αν και της ρωμαϊκής περιόδου, ήταν ξεκάθαρο με διαστήματα ανάμεσα στις λέξεις. Η ηλικία του νεκρού (η ένδειξη ΚΑ, που σημαίνει 21 σύμφωνα με την ελληνική αρίθμηση) διαχωριζόταν με τελεία δεξιά και αριστερά. Λογικά, η ανάγνωσή της ήταν εύκολη για έναν ελληνομαθή και θα χρειαζόταν μικρή προσπάθεια για να αποσαφηνιστεί το πραγματικό της νόημα. Παρόλα αυτά, νιώθοντας περιέργεια αλλά και μια μικρή ντροπή για τις γνώσεις μου, φωτογράφισα τη στήλη ώστε να αναζητήσω αργότερα την ουσία των όσων αναγράφονταν.

Μετά από λίγη έρευνα, διαπίστωσα ότι η συγκεκριμένη επιτύμβια στήλη ήταν ήδη καταγεγραμμένη από ιστορικούς του 19ου αιώνα που είχαν επισκεφτεί ακριβώς το ίδιο μοναστήρι. Αν και αναζήτησα την αρχική προέλευσή της, αυτό δεν στάθηκε δυνατό. Προφανώς, αποτελούσε και αυτή οικοδομικό υλικό για τη μονή, όπως και όλα τα υπόλοιπα σπαράγματα που μεταφέρθηκαν από τα ερείπια της Αρχαίας Απολλωνίας.

Ιστορικά γνωρίζουμε ότι όταν ο Αλή Πασάς των Ιωαννίνων έδωσε την εντολή και χρηματοδότησε την ανέγερση του μοναστηριού προς τιμήν του Αγίου Κοσμά μεταξύ 1813 και 1814, υπήρχε μεγάλη έλλειψη οικοδομικών υλικών στην περιοχή. Έτσι, οι μάστορες χρησιμοποίησαν έτοιμους λαξευμένους λίθους, κολώνες και ανάγλυφα από την κοντινή Απολλωνία. Τα υλικά αυτά παραμένουν εντοιχισμένα και είναι ορατά στους τοίχους του μοναστηριού μέχρι σήμερα. 

Στο περιοδικό Παρνασσός διαβάζουμε μάλιστα για την ύπαρξη αυτής της επιτύμβιας πλάκας: «Ἐν τῷ αὐτῷ χωρίῳ Κολικόνδασι, ἐπὶ λίθου... ΠΡΟΚΛΩ ΚΙΝΑΙΔΟΛΟΓΩ ΠΑΤΗΡ ΑΝΕΘΗΚΕΝ...».

Η Μετάφραση και η Ανάλυση της Στήλης

Η μετάφραση έχει ως εξής:

«Στον Πρόκλο, τον κιναιδολόγο, ο πατέρας του αφιέρωσε αυτό το μνημείο για χάρη της μνήμης του. Έζησε 21 χρόνια. Αντίο».

Η ανάλυσή της:

• Πρόκλος: Ήταν το εξελληνισμένο ρωμαϊκό όνομα του νεαρού νεκρού.

• Κιναιδολόγος: Το ιδιαίτερο σημείο σε όλη την πλάκα ήταν το επάγγελμά του.

Από την ετυμολογία της λέξης στις μέρες μας, έχουμε την εντύπωση ότι κιναιδολόγος είναι αυτός που χυδαιολογεί ή ομιλεί περί αισχρών πραγμάτων. Στην αρχαιότητα όμως, ο Κιναιδολόγος ήταν ένας επαγγελματίας καλλιτέχνης του θεάτρου και της σάτιρας! Στην ουσία, επρόκειτο για έναν δημιουργό που συνδύαζε τη μίμηση, την ποίηση, το τραγούδι και την ηθοποιία για να παρουσιάζει τολμηρές κωμικές και σατιρικές παραστάσεις σε δημόσιους αγώνες, γιορτές ή ακόμη και σε συμπόσια.

Αντί Επιλόγου

Η μονή μέχρι το 1991 ήταν εντελώς εγκαταλελειμμένη, λόγω του άθεου καθεστώτος που επικρατούσε στη γειτονική χώρα. Σήμερα ο επισκέπτης την αντικρίζει πλήρως ανακαινισμένη, μια τεράστια προσπάθεια που έγινε με τη φροντίδα και το όραμα του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Αναστασίου.

Εσύ, διαβάτη, όταν επισκεφτείς το μοναστήρι, αφιέρωσε λίγο χρόνο για να θαυμάσεις τα λιγοστά λείψανα της αρχαίας εποχής που είτε εντοιχίστηκαν στη Μονή είτε διαφυλάχθηκαν, για να θυμίζουν την ιστορία των προγόνων μας στο διάβα των αιώνων.

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Περιοδικό Παρνασσός, Φιλολογικός Σύλλογος Παρνασσός, Αθήνα (Σχετικές αναφορές για τις αρχαιότητες της Απολλωνίας).

Στρατιωτικά και Ιστορικά Αρχεία της περιόδου του Αλή Πασά (1813-1814).



Σημείωση: Θα ακολουθήσει στο μέλλον και ένα μικρό οδοιπορικό από την επίσκεψή μας στην Μονή.

Δείτε τον ΠΙΝΑΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ως ένα πλήρη οδηγό θεμάτων του ιστολογίου μου.

---

Ευχαριστώ για την ανάγνωση!

Τα βιβλία μου:

• 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
• 2 : Άδηλος Τάφος
• 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
  
  
• (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)