Ο Δράκος της Αρχαίας Απολλωνίας: Ένας «άγρυπνος φύλακας» στη Μονή του Αγίου Κοσμά

Από την τελευταία μου επίσκεψη στη Βόρειο Ήπειρο, όταν μετέβηκα και στη Μονή του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού στο Κολικόντασι, προέκυψε το παρακάτω θέμα.

Συνήθως σε χώρους όπως τα μοναστήρια, το βλέμμα των πιστών σπάνια παρατηρεί τους τοίχους· ή αν το κάνει, η ματιά είναι γρήγορη και φευγαλέα. Προσωπικά, μια συγκεκριμένη λεπτομέρεια μου έκανε μεγάλη εντύπωση. Ένα αρχαίο ανάγλυφο ήταν εντοιχισμένο ανάμεσα στις πέτρες, απεικονίζοντας ένα ερπετόμορφο ον: μια μυθική φτερωτή ύπαρξη, έναν δράκοντα ή ένα θαλάσσιο τέρας της αρχαιότητας , τον γνωστό μας σήμερα δράκο.

Εκείνη τη στιγμή ένιωσα παράξενα που οι κτίστες του μοναστηριού είχαν τοποθετήσει αυτό το θέμα σε περίοπτη θέση, καθώς λογικά δεν είχε καμία άμεση σχέση με τη χριστιανική αρχιτεκτονική και πίστη. Με την πρώτη ματιά, μου ήρθε στον νου ένα αντίστοιχο γλυπτό που είχα δει κατά την επίσκεψή μου στο Μουσείο της Ακρόπολης. Παρατηρώντας την πλάκα προσεκτικά και αποκομμένος για λίγο από την υπόλοιπη ομάδα των ταξιδιωτών, πρόσεξα τις λεπτομέρειες του γλυπτού:

Το σώμα του δράκου ήταν φολιδωτό και σχημάτιζε μια τεράστια σπείρα (κουλούρα), η οποία κατέληγε σε μια ουρά με πτερύγια.

Ο Δράκος της Αρχαίας Απολλωνίας: Ένας «άγρυπνος φύλακας» στη Μονή του Αγίου Κοσμά

Στο επάνω μέρος διακρινόταν καθαρά ένα μεγάλο, ανασηκωμένο φτερό με ανάγλυφα πούπουλα, καθώς και δύο πόδια στα οποία στηριζόταν, με νύχια όμοια με αυτά ενός αρπακτικού πουλιού. Δυστυχώς, έλειπε το μπροστινό τμήμα ώστε να είναι πλήρης η εικόνα του.

Η πρώτη μου σκέψη ήταν ότι οι κτίστες ίσως να μην ενδιαφέρονταν για την παράσταση, αλλά να είδαν το μάρμαρο μόνο ως οικοδομική ευκολία. Ωστόσο, η επιμέλεια της τοποθέτησής του με την ορθή πλευρά της πέτρας εμφανή, μου άνοιγε μια άλλη προοπτική εξήγησης. Εξαιτίας αυτής της αντίληψης, αποφάσισα, αφού το φωτογράφισα, να αναζητήσω την ιστορία του: το πότε, από ποιον και γιατί τοποθετήθηκε τόσο εμφανώς στον τοίχο της Μονής.

Η ανέγερση της Μονή και το «ταξίδι» της πέτρας από την Απολλωνία

Σήμερα γνωρίζουμε ότι το μοναστήρι οικοδομήθηκε από τον Αλή Πασά το 1813 ή το 1814 για να τιμήσει τον Κοσμά τον Αιτωλό, τον οποίο ο ίδιος είχε διατάξει να εκτελεστεί δια απαγχονισμού το 1779. Ήταν μια πράξη μετάνοιας ή πολιτικής σκοπιμότητας, 34 χρόνια αργότερα, όταν κατέλαβε το Μπεράτι (Βελέγραδα).

Η αρχαία Απολλωνία αποτέλεσε την πηγή έτοιμων οικοδομικών υλικών για την ανέγερση. Πολλά από αυτά τα αρχιτεκτονικά μέλη (σπόλια) χρησιμοποιήθηκαν όχι μόνο για τη δομή, αλλά και για τις καλλιτεχνικές τους παραστάσεις. Στους αρχαιολογικούς οδηγούς και τα δελτία καταγραφής των μνημείων του Φιέρι, το συγκεκριμένο μάρμαρο αναφέρεται ως:

«Ρωμαϊκή ή Ύστερη Ελληνιστική ανάγλυφη πλάκα που απεικονίζει Θαλάσσιο Θηρίο / Κήτος (στα λατινικά: Cetus) ή Δράκοντα με ελικοειδή ουρά».

Ο συμβολισμός του Δράκου στην αρχαιότητα

Αναμοχλεύοντας τις πληροφορίες, φάνηκε αμέσως η χρήση του δράκου στην αρχαιότητα: ήταν ο Άγρυπνος Φύλακας. Η λέξη «δράκων» προέρχεται από το αρχαίο ρήμα δέρκομαι, που σημαίνει «βλέπω καθαρά». Ήταν το σύμβολο του φρουρού ιερών χώρων.

Μερικοί από τους πιο γνωστούς δράκοντες της ελληνικής μυθολογίας ήταν:

Ο Τυφών: Το τέρας με τα εκατό κεφάλια που πολέμησε τον Δία.

Η Λερναία Ύδρα: Ο δράκος των υδάτων που αντιμετώπισε ο Ηρακλής.

Ο Πύθωνας: Ο φρουρός του Μαντείου των Δελφών, η θανάτωση του οποίου από τον Απόλλωνα συμβόλιζε τη νίκη του φωτός επί του σκότους.

Ο Λάδωνας: Ο Φύλακας των μήλων των Εσπερίδων.

Ο Ουροβόρος Δράκος: Το φίδι που δαγκώνει την ουρά του, σύμβολο της αιωνιότητας και του κύκλου της ζωής.

Υπήρχαν όμως και δράκοι-αγγελιοφόροι με ιαματικές ιδιότητες, όπως τα ερπετά που έσερναν το άρμα της Δήμητρας ή το φίδι του Ασκληπιού, που συμβόλιζε την αναγέννηση.

Με αυτές τις δοξασίες, το σύμβολο πέρασε και στη λαϊκή χριστιανική αρχιτεκτονική. Υπάρχουν δύο απόψεις: η μία τον θέλει φύλακα του ιερού χώρου και η άλλη τον θέλει τη σκοτεινή δύναμη που καταπολεμούν οι Άγιοι (όπως ο Άγιος Γεώργιος). Εντοιχίζοντας τέτοια ανάγλυφα, οι κτίστες δημιουργούσαν «φυλακτά» για τους απλοϊκούς ανθρώπους, ενώ ταυτόχρονα υπενθύμιζαν τη νίκη της νέας πίστης πάνω στον αρχαίο παγανιστικό κόσμο.

Ο Δράκοντας του Μοναστηριού του Αγίου Κοσμά

Η Μονή απέχει ελάχιστα χιλιόμετρα από την αρχαία Απολλωνία, η οποία ήταν αφιερωμένη στον θεό Απόλλωνα. Όπως ο Απόλλωνας σκότωσε τον Πύθωνα, έτσι και οι τοπικές παραδόσεις της περιοχής μιλούσαν για χθόνια ερπετά που έλεγχαν τα νερά των ποταμών Αώου και Άψου. Αυτά τα «τέρατα» θεωρούνταν υπεύθυνα για τις πλημμύρες, τις ξηρασίες ή τις ασθένειες (ελονοσία) των ελών.

Σύμφωνα με την παράδοση, όταν οι Οθωμανοί πέταξαν το λείψανο του Αγίου Κοσμά στον ποταμό Άψο με μια πέτρα δεμένη στον λαιμό, αυτό επέπλεε θαυματουργικά. Στη λαϊκή συνείδηση, ο Άγιος νίκησε τα «στοιχειά» και τους δράκους του ποταμού. Ο δράκος στον τοίχο, λοιπόν, αντιπροσωπεύει το κακό και το χάος που ηττήθηκαν από την πνευματική δύναμη του Αγίου.

Επίλογος: Προσωπικά συμπεράσματα

Κοιτάζοντας για αρκετή ώρα αυτόν τον δράκο, συνειδητοποίησα ότι η ιστορία δεν χάνεται, απλώς αλλάζει μορφή. Αυτή η πέτρα, σκαλισμένη από έναν αρχαίο τεχνίτη, μεταφέρθηκε από τους μαστόρους του Αλή Πασά, με τη συναίνεση προφανώς των εκκλησιαστικών αρχών, για να εντοιχιστεί στο μοναστήρι ενός Ορθόδοξου Αγίου.

Σήμερα, εμείς ως επισκέπτες έχουμε τη δυνατότητα να θαυμάζουμε αυτό το γλυπτό και να αναλογιζόμαστε όσα ο άνθρωπος, στο διάβα των αιώνων, αποτύπωσε για τα πιστεύω και τις δοξασίες του.

Σημείωση: Θα ακολουθήσει στο μέλλον και ένα μικρό οδοιπορικό από την επίσκεψή μας στην Μονή.

Δείτε τον ΠΙΝΑΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ως ένα πλήρη οδηγό θεμάτων του ιστολογίου μου.

---

Ευχαριστώ για την ανάγνωση!

Τα βιβλία μου:

• 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
• 2 : Άδηλος Τάφος
• 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
  
  
• (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)