Ιερά Μονή Αγίου Κοσμά στο Κολικόντασι: Ένα ζωντανό μουσείο ιστορίας και πίστης

 

Αφορμή για αυτή την ανάρτηση στάθηκε η επίσκεψή μου στην ανακαινισμένη Μονή του Αγίου Κοσμά, κοντά στο Κολικόντασι της Μεγάλης Μουζακιάς στη Βόρειο Ήπειρο. Ένα μοναστήρι χτισμένο δίπλα στα ερείπια της αρχαίας Απολλωνίας, στην ανατολική όχθη του Άψου ποταμού, στο σημερινό Φίερι της Αλβανίας.

Μονή του Αγίου Κοσμά,  στο Κολικόντασι στην Β. Ήπειρο 

Εισαγωγή

Υπάρχουν μέρη όπου η ιστορία δεν είναι γραμμένη μόνο στα βιβλία, αλλά βρίσκεται εντοιχισμένη στους τοίχους και σκορπισμένη στις αυλές. Ένα τέτοιο μέρος είναι και η Ιερά Μονή του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού στο Κολικόντασι, ο τόπος όπου αναπαύθηκε ο μεγάλος Δάσκαλος του Γένους.

Ιστορικά στοιχεία

Η Ιερά Μονή του Αγίου Κοσμά χτίστηκε μεταξύ Αυγούστου 1813 και Ιουνίου 1814 από τον Αλή Πασά τον Τεπελενλή, όταν αυτός περιέλαβε στο πασαλίκι του το Μπεράτι και την περιοχή του. Ο Αλής, κατά την είσοδό του στο Μπεράτι, κάλεσε τον Μητροπολίτη Βελεγράδων Ιωάσαφ Β’, τον οποίο και πρόσταξε να κάνει την ανακομιδή του Αγίου και να χτίσει ένα μοναστήρι προς τιμήν του. Λέγεται ότι η ενέργεια αυτή έγινε επειδή ο Αλής γνώριζε τον Κοσμά ως άνθρωπο του Θεού και έτρεφε σεβασμό προς το πρόσωπό του. Προσωπικά, πιστεύω ότι η πράξη αυτή, 34 χρόνια μετά τη θανάτωση του Αγίου, ήταν στην ουσία μια κίνηση πολιτικής σκοπιμότητας.

Το μοναστήρι χτίστηκε στη θέση όπου βρισκόταν προηγουμένως η εκκλησία της Παναγίας του Κολικόντασι, ένας ναός που είχε κτιστεί το 1782 από τον Μητροπολίτη Ιωάσαφ. Επειδή όμως η περιοχή βρίσκεται δίπλα στον ποταμό Άψο (Σεμάν), ο ναός αυτός, μέσα σε ελάχιστα χρόνια, είχε θαφτεί στις λάσπες από τις πλημμύρες και είχε μετατραπεί σε ερείπιο.

Δίπλα σε αυτόν τον κατεστραμμένο ναό επιλέχθηκε να χτιστεί η νέα Μονή, καθώς εκεί ήταν και το σημείο όπου βρέθηκε το σώμα του Αγίου, όταν στις 24 Αυγούστου 1779 δολοφονήθηκε δια απαγχονισμού στο χωριό Μουτζάλι από τον Αχμέτ Κουρτ Πασά, τον τότε ηγεμόνα του Βερατίου.

Περί κτήσεως και επιγραφών

Στο εξωτερικό της κόγχης του Ιερού υπάρχει η επιγραφική πλάκα που κάνει αναφορά στον Αλή Πασά και τον ναό:

ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΕΚ ΒΑΘΡΩΝ Ο ΘΕΙΟΣ ΚΑΙ ΙΕΡΟΣ ΟΥΤΟΣ ΝΑΟΣ ΔΙΑ ΠΡΟΣΤΑΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΡΟΠΗΣ ΤΟΥ ΥΨΗΛΟΤΑΤΟΥ ΒΕΖΥΡ ΑΛΗ ΠΑΣΙΑ ΑΠΟ ΤΕΠΕΛΕΝΗ

Αν και δεν το είδα ο ίδιος, αναφέρεται ότι υπάρχει και η ξυλογραφία-πορτρέτο της συζύγου του Αλή, της κυρά-Βασιλικής, σκαλισμένη πάνω στο αέτωμα του καμπαναριού.

Στην αψίδα της κύριας εισόδου του ναού, στη βόρεια πλευρά, υπάρχει επίσης επιγραφή με αναφορά στην ανέγερση. Στις πλευρές του σταυρού που βρίσκεται πάνω από τις επιγραφικές πλάκες είναι χαραγμένη η αφιέρωση: «ΘΕΙC ΚΑΙ ΙΕΡΟC ΝΑΟC...» (Θείος και ιερός ναός... 1814, 22 Μαΐου).

Οι Επιγραφικές πλάκες της εισόδου


Στο πλαίσιο της μεγάλης επιγραφικής πλάκας της εισόδου αναγράφεται:

+ ΑΝΗΓΕΡΘΗ Ο ΘΕΙOC ΟΥΤΟC ΝΑOC ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΟΣΜΑ ΕΠΙ ΤΟΥ ΠΑΝΙΕΡΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΒΕΛΕΓΡΑΔΩΝ ΚΥΡΙΟΥ ΙΩΑΣΑΦ ΗΓΟΥΜΕΝΕΥΟΝΤΟC ΤΟΥ ΠΑΝΟΣΙΩΤΑΤΟΥ ΘΕΟΚΛΗΤΟΥ ΕΠΙΤΡΟΠΕΥΟΝΤΩΝ ΔΕ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΙ ΧΑΤΖΗ ΓΛΥΚΟΥ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΣΥΓΓΕΛΟΥ ΠΑΡΘΕΝΙΟΥ ΔΙΑ ΚΟΠΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΜΟΧΘΩΝ ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ ΕΥCΕΒΩΝ ΧΡΙCΤΙΑΝΩΝ ΚΑΙ ΙΕΡΕΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΛΑΪΚΩΝ

Η ακριβώς από κάτω επιγραφική πινακίδα γράφει:

...ΑΓΙΟΥ ΚΟΣΜΑ ΔΙΑ ΕΠΙCΤΑCΙΑC... ΠΕΤΡΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ... ΑΠΩ ΧΩΡΙΟΥ ΦΙΕΡΙ...1814

Μια άλλη πλάκα, ψηλά στο καγκελόφραχτο παράθυρο, δίνει και αυτή πληροφορίες για την οικοδόμηση, με το κείμενό της να αποκρυπτογραφείται ως εξής:

 

                                       

ΑΝΑΚΑΙΝΙCΘΕΙ Ο ΘΕΙΟC ΑΥΤΟC ΝΑΟC ΔΙΑ CΥΝΔΡΟΜΗC ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΒΕΛΕΓΡΑΔΩΝ ΙΩΑΣΑΦ ΕΞΟΔΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΚΟΠΩΝ ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ ΧΡΙCΤΙΑΝΩΝ ΙΕΡΕΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΛΑΪΚΩΝ ..... 1813 …..

Κάνει τρομερή εντύπωση στον προσκυνητή το γεγονός ότι ένας μουσουλμάνος ηγεμόνας, όπως ο Αλής Πασάς, έβαλε την υπογραφή για την ανέγερση ενός χριστιανικού ναού, αλλά ο χριστιανικός λαός έβαλε την ψυχή και τον ιδρώτα του, και αυτά αποτυπώθηκαν για πάντα πάνω στην πέτρα.

Η πορεία της Μονής στον χρόνο και η αναγέννηση

1813: Ανέγερση της Μονής, η οποία λειτούργησε ανελλιπώς μέχρι τη δεκαετία του 1950.
1940: Μετατρέπεται από τις ιταλικές κατοχικές αρχές σε στρατόπεδο αντιφρονούντων.
1963: Κηρύσσεται πολιτιστικό μνημείο, αλλά σύντομα εγκαταλείπεται από τον κλήρο.
1967: Λεηλατείται άγρια από το κομμουνιστικό καθεστώς του Ενβέρ Χότζα. Πολλοί τοίχοι γκρεμίζονται και το μοναστήρι ερημώνει. Παράλληλα, υφίσταται βιβλικές καταστροφές από τις πλημμύρες του διπλανού ποταμού Άψου.
Αρχές 1990: Το μνημείο επιστρέφεται στην Αυτοκέφαλη Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας.
1991 και μετά: Το καθολικό της Ιεράς Μονής ανακαινίζεται ριζικά με πρωτοβουλία του Μακαριστού Αρχιεπισκόπου Τιράνων, Δυρραχίου και πάσης Αλβανίας κυρού Αναστασίου.

Οι σύγχρονοι συντηρητές, κατά την αναστήλωση που ξεκίνησε η Ορθόδοξη Εκκλησία της Αλβανίας, μάζεψαν τα σκόρπια κομμάτια της ιστορίας και τα εντοίχισαν ξανά, μετατρέποντας τον χώρο σε ένα ζωντανό, υπαίθριο μουσείο.

Η ιστορία συνεχίζεται μέσα από τις αρχαίες πέτρες

Περιδιαβαίνοντας το περιστύλιο της Μονής, συναντάμε πολλά τμήματα αρχαιοτήτων από την αρχαία Απολλωνία. Δεν χρειάζεται κάποιος να ψάχνει για αποδείξεις ότι η Αρχαία Απολλωνία λεηλατήθηκε για να χτιστεί η Μονή του Αγίου Κοσμά. Αρκεί να κοιτάξεις κάτω, στο πλακόστρωτο του προαυλίου. Εκεί στέκει ένα αυθεντικό, αρχαίο κορινθιακό κιονόκρανο, σκαλισμένο με περίτεχνα φύλλα ακάνθου.

 Αυτό το κομμάτι, που κάποτε στήριζε τη στέγη ενός αρχαίου ελληνικού ή ακόμη και ρωμαϊκού ναού, μεταφέρθηκε εδώ με εντολή του Αλή Πασά το 1813. Από μόνο του αποτελεί ένα βασικό πειστήριο μιας ιστορικής ανακύκλωσης.

Η ενεπίγραφη επιτύμβια πλάκα του Πρόκλου.

Ίσως αυτή η ρωμαϊκή επιτύμβια στήλη (1ος-3ος αι. μ.Χ.) να στέκει σε αυτή τη γωνιά ως μάρτυρας μιας ανθρώπινης τραγωδίας, υπενθυμίζοντας το εφήμερο της ζωής. Η επιγραφή αναφέρει:

ΠΡΟΚΛΩ ΚΙΝΑΙΔΟΛΟΓΩ ΠΑΤΗΡ ΑΝΕΘΗΚΕ ΜΝΗΜΗΣ ΧΑΡΙΝ ΕΤΩΝ ΚΑ • ΧΑΙΡΕ.

Ένας πατέρας αποχαιρετά τον 21χρονο γιο του, τον Πρόκλο, ο οποίος ήταν «κιναιδολόγος» (καλλιτέχνης της σάτιρας και του θεάτρου της εποχής). Το ανάγλυφο δείχνει τον νεαρό με το χέρι στο στήθος, σε μια αιώνια κίνηση σεβασμού, μεταφέροντας τον πόνο της απώλειας από την Αρχαία Απολλωνία στο σήμερα.

Η μεταβυζαντινή ταφόπλακα.

Λίγο πιο πέρα, μια άλλη στήλη με ελληνικά κεφαλαία βυζαντινής/μεταβυζαντινής τεχνοτροπίας χωρισμένη σε οριζόντιες ζώνες,. Παρά τη φθορά του χρόνου, το εύρημα αυτό εύκολα αναγνωρίζεται ότι μαρτυρά ότι είναι μια μεταβυζαντινή ταφόπλακα. Ίσως κάποιου σημαντικού προσώπου της Μονής, που ετάφη εκεί τον μήνα Δεκέμβριο. .

Ο Δράκων των Τοίχων: Φύλακας ή Διακόσμηση;

Κοιτάζοντας ψηλά στους εξωτερικούς τοίχους, ανάμεσα στα κόκκινα βυζαντινά τούβλα, ξεπροβάλλει ένα εντυπωσιακό ανάγλυφο. Πρόκειται για ένα μυθικό φτερωτό ον, ένα θαλάσσιο κήτος ή δράκοντα με φολιδωτό σώμα, φτερά και νύχια αρπακτικού. Προερχόμενο από κάποιο αρχαίο κτίριο της Απολλωνίας, εντοιχίστηκε εδώ από τους μάστορες, λειτουργώντας στη λαϊκή συνείδηση ως αποτρεπτικό σύμβολο (φυλακτό) για την προστασία του ναού από το κακό.

Το εσωτερικό του Ναού

Το καθολικό της Μονής είναι βυζαντινού ρυθμού (σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλο) και αποτελείται από τον κυρίως ναό με τρεις αψίδες, τον νάρθηκα, το ιερό και το καμπαναριό. Ο κεντρικός τρούλος είναι οκταγωνικός.

Το τέμπλο είναι εξαιρετικό ξυλόγλυπτο έργο του 19ου αιώνα.

Ο Τάφος (Κενοτάφιο) του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού

Μετά την ανέγερση του μοναστηριού, στις 24 Αυγούστου 1815, με εντολή του Αλή Πασά, τα οστά του Κοσμά του Αιτωλού μεταφέρθηκαν από την παλιά εκκλησία της Παναγίας στον νέο ναό.

Το 1942 χτίστηκε ένα μικρό παρεκκλήσι ανάμεσα στους δύο ναούς, όπου και τοποθετήθηκαν. Σήμερα, η θέση του τάφου στο εσωτερικό αποτελεί πλέον ένα κενοτάφιο και ο επισκέπτης αντικρίζει στο κενοτάφιο και ένα αντίγραφο της τοιχογραφίας του Αγίου.

Τα αυθεντικά λείψανα του Αγίου φυλάσσονται σήμερα στην Αρχιεπισκοπή στα Τίρανα για λόγους ασφαλείας, τοποθετημένα σε μια απλή ξύλινη λάρνακα.

Η δε κάρα του, η οποία είχε επιχρυσοθεί με έξοδα του Αλή Πασά, κλάπηκε το 1917 από τους Αυστροούγγρους και πιθανότατα βρίσκεται σήμερα σε μουσείο της Βιέννης.

Η Αγιογράφηση

Οι τοιχογραφίες που διασώζονται έγιναν αρχικά το 1782, όταν χτίστηκε η πρώτη εκκλησία της Παναγίας. Σύμφωνα με την έρευνα του μελετητή Γεώργιο Γιακουμή, οι αγιογραφίες αυτές αποτελούν έργα του ονομαστού ζωγράφου Ιωάννη Τσετίρη.

Επίλογος: Η συνέχεια του χρόνου

Η Μονή στο Κολικόντασι δεν είναι απλώς ένα θρησκευτικό μνημείο. Είναι ένα ζωντανό παράδειγμα της συνέχειας των πολιτισμών στο διάβα της ιστορίας, όπου η κλασική αρχαιότητα, η ρωμαϊκή κυριαρχία, η οθωμανική περίοδος και η ορθόδοξη πίστη δέθηκαν με τα ίδια ακριβώς υλικά.

Οι αρχαίες πέτρες που σκαλίστηκαν αιώνες πριν, δεν χάθηκαν· έγιναν το «σώμα» ενός χριστιανικού ναού, αποδεικνύοντας ότι στην ιστορία τίποτα δεν πεθαίνει πραγματικά, αλλά απλώς μεταμορφώνεται.

Δείτε τον ΠΙΝΑΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΕΝΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ως ένα πλήρη οδηγό θεμάτων του ιστολογίου μου.

---

Ευχαριστώ για την ανάγνωση!

Τα βιβλία μου:

• 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
• 2 : Άδηλος Τάφος
• 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
  
  
• (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)