Όλα ξεκίνησαν ένα βράδυ, χαζεύοντας τυχαία στο YouTube. Έπεσα πάνω σε μια
παλαιότερη οντισιόν του ελληνικού X-Factor. Μια κοπέλα της διπλανής πόρτας, η
Ελένη (Λένα) Σιδηροπούλου, ανέβηκε στη σκηνή κρατώντας μόνο μια κιθάρα. Όταν
άνοιξε το στόμα της για να τραγουδήσει το Ederlezi, χωρίς φτιασίδια, με μια φωνή δωρική, αρχέγονη και γεμάτη ψυχή, μετέφερε στο
σήμερα όλο τον πόνο και την αλήθεια μιας άλλης εποχής.
Αυτό το βίντεο στάθηκε η αφορμή για να αναζητήσω την ιστορία αυτού του
κομματιού, αλλά και να το συγκρίνω με μια δική μας, συγκλονιστική
μουσική και ιστορική περίπτωση: το Σμυρνέικο Μινόρε.
Η προκυμαία της Σμύρνης
Πώς δύο διαφορετικοί λαοί μετατρέπουν το συλλογικό τους τραύμα σε τέχνη;
Πώς η μουσική μετατρέπεται από διασκέδαση στην υπέρτατη πράξη αντίστασης και
φόρου τιμής;
Ederlezi: Το Τραγούδι που Γεννήθηκε στα Βαγόνια του Θανάτου (1942)
Οι περισσότεροι γνωρίζουμε το Ederlezi (ή Đurđevdan) μέσα από
τις κορυφαίες ενορχηστρώσεις του Goran Bregović για την ταινία «Ο Καιρός των
Τσιγγάνων». Για τους Ρομά των Βαλκανίων, είναι ο ύμνος της άνοιξης και της
γιορτής του Άη Γιώργη. Πίσω όμως από τη μελωδία του, κρύβεται μια από τις πιο
μαύρες και ταυτόχρονα ηρωικές σελίδες της βαλκανικής ιστορίας.
6 Μαΐου 1942, Σαράγεβο.
Οι φασίστες Κροάτες Ουστάσι, σύμμαχοι των Ναζί, συγκεντρώνουν περίπου 3.000 Σέρβους αιχμαλώτους. Τους στοιβάζουν μεσα στα βαγόνια σε ένα εμπορικό τρένο που μεττρέπεται σε «τρένο θανάτου» με προορισμό το διαβόητο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Γιασένοβατς. Μέσα στα ασφυκτικά γεμάτα βαγόνια, χωρίς νερό και αέρα, ένας φυλακισμένος, μέλος του πολιτιστικού συλλόγου Sloga, αρχίζει να τραγουδά το παραδοσιακό Ederlezi για να δώσει κουράγιο στους μελλοθάνατους συντρόφους του.
Το τραγούδι πολύ γρήγοραμεταδίδεται από βαγόνι σε βαγόνι. Γίνεται ένα παλλόμενο ποτάμι
πνευματικής αντίστασης. Εξοργισμένοι οι δεσμοφύλακες, σφραγίζουν ερμητικά τα
παράθυρα για να πνίξουν τη φωνή τους. Με αυτή την ενέργειά τους πολλοί κρατούμενοι πέθαναν από ασφυξία πριν καν
φτάσουν στον προορισμό τους, αλλά το τραγούδι είχε ήδη νικήσει τον θάνατο.
Έτσι αυτο το τραγουδι μετατράπηκε σε ύμνο της θυσίας τους.
Ποια είναι η προέλευση και η σημασία του Ederlezi;
Η λέξη Ederlezi (ή Erdelezi / Herdeljez) προέρχεται από την τουρκική λέξη Hıdırellez. Στην ανατολική παράδοση, η γιορτή αυτή συμβολίζει τη συνάντηση των προφητών Χιζρ (που προστατεύει τη γη) και Ηλία (που προστατεύει τα νερά), σηματοδοτώντας το τέλος του χειμώνα.
Στα χριστιανικά Βαλκάνια, η ανοιξιάτικη αυτή γιορτή συνέπεσε με τη γιορτή του Αγίου Γεωργίου στις 6 Μαΐου (με το παλαιό ημερολόγιο). Για τους Τσιγγάνους των Βαλκανίων που αγκάλιασαν αυτό το τραγουδι και το ένταξαν στην παράδοσή τους , το Ederlezi εξελίχθηκε στη μεγαλύτερη γιορτή τους, μια ημέρα αναγέννησης, ελπίδας και ενοποίησης.Οι στίχοι στη γλώσσα τους περιγράφουν τη γιορτή που όλοι οι τσιγγάνοι χορεύουν, γλεντούν και σφάζουν αρνιά. Όμως, το τραγούδι κρύβει μέσα του και μια βαθιά μελαγχολία. Ο ήρωας λέει: «Όλοι οι τσιγγάνοι γιορτάζουν... αλλά εγώ ο φτωχός κάθομαι χώρια», αποτυπώνοντας με αυτόν τον τρόπο τη διαχρονική μοναξιά, τη φτώχεια και τον αποκλεισμό που βίωνε ο λαός αυτός.
Αν και πρόκειται για παραδοσιακό κομμάτι, το τραγουδι έγινε παγκοσμίως γνωστό μέσα από τη διασκευή του Goran Bregović για την ταινία του Emir Kusturica «Ο Καιρός των Τσιγγάνων» (1988), με τη φωνή της Vaska Jankovska.
Στην Ελλάδα, το γνωρίσαμε ως «Του Άη Γιώργη» (1991) σε στίχους της Λίνας Νικολακοπούλου και ερμηνεία της Άλκηστης Πρωτοψάλτη.
Σμυρνέικο Μινόρε: Η κραυγή της Μικρασίας που απαγορεύτηκε (1919)
Λίγα χρόνια πιο πίσω και μερικά χιλιόμετρα πιο ανατολικά στην Μικρά
Ασία το 1919 είναι η περίοδος που ξεκινά η μεγάλη τραγωδία για τον ελληνισμό
της Ανατολής. Οι οθωμανικές και μετέπειτα κεμαλικές αρχές εφαρμόζουν τη μέθοδο
των Αμελέ Ταμπουρού (Τάγματα Εργασίας). Οι άρρενες χριστιανοί
επιστρατεύονται βίαια και εξαναγκάζονται σε εξαντλητικές πορείες θανάτου στο
εσωτερικό της Ανατολίας, πεθαίνοντας κατά χιλιάδες από την πείνα, το κρύο και
τις κακουχίες.
Μέσα σε αυτή τη φρίκη, οι Έλληνες σιγοτραγουδούν το «Σμυρνέικο Μινόρε»
(ή Μινόρε Μανέ). Τα λόγια όπως
παρακάτω: «Αν μ' αγαπάς κι είν' όνειρο, ποτέ να μην ξυπνήσω, ποτέ να μην
ξυπνήσω μες τη γλυκιά τη χαραυγή θέε μου ας ξεψυχίσω...» τους δίνουν
την δύναμη να μένουν αλύγιστοί μέχρι να πεθάνουν περπατώντας…
Αν και το κομμάτι είχε αποτυπωθεί
στη δισκογραφία ήδη από το 1909-1911 στη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη (με
τις ρίζες του να φτάνουν στον σπουδαίο βιολιστή Γιάννη Αλεξίου , «Γιοβανίκα»),
εκείνη την περίοδο απέκτησε μια άλλη, ιερή σημασία. Ήταν ο δημόσιος θρήνος, η
κραυγή της ταυτότητάς τους, το παράπονο που τους κρατούσε όρθιους στις πορείες.
Ο Ηλίας Βενέζης έζησε και ο ίδιος τα Αμελέ Ταμπουρού. Στο βιβλίο του «Το
Νούμερο 31328» περιγράφει πώς οι αιχμάλωτοι Έλληνες, κατά τη διάρκεια των
εξαντλητικών πορειών θανάτου, τραγουδούσαν κρυφά παραδοσιακά τραγούδια ή
εκκλησιαστικούς ύμνους για να κρατηθούν στη ζωή και να αποτίσουν φόρο τιμής
στους συντρόφους τους που έπεφταν νεκροί δίπλα τους στο χώμα.
Οι Τούρκοι, κατανοώντας τη δύναμη της μουσικής να ενώνει και να εμψυχώνει
τους υπόδουλους, απαγορεύουν αυστηρά το τραγούδι το 1919. Γνώριζαν πολύ
καλά ότι ο αμανές και το μινόρε δεν ήταν απλώς διασκέδαση, αλλά μια κραυγή
εθνικής και θρησκευτικής ταυτότητας. Με την απαγόρευση ήθελαν να κάμψουν το
ηθικό των Ελλήνων στις πορείες θανάτου.
Παρά την απαγόρευση όμως, η ιστορία είχε άλλη γνώμη. Την ίδια ακριβώς
χρονιά, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, η εμβληματική Μαρίκα Παπαγκίκα, η οποία μετανάστευσε στην Αμερική μέσω του Ellis Island, ήταν από τις πρώτες
φωνές που μετέφεραν τον πόνο της Μικρασίας στη Νέα Υόρκη, ηχογραφώντας το
«Σμυρνέικο Μινόρε» για τη Victor και την Columbia μεταξύ 1918 και 1919. Η
μουσική, ως άλλη μια κιβωτός, διασώθηκε στη διασπορά, μετατρέποντας το τραγούδι σε
αιώνιο μνημείο της προσφυγιάς.
Δύο Λαοί, Ίδιο Τραύμα, Ίδια Κάθαρση
Αν κάποιος κάνει την σύγκριση ανάμεσα στο Ederlezi και το Σμυρνέικο Μινόρε αποκαλύπτει κάτι συγκλονιστικό για την ανθρώπινη φύση:
Η Απαγόρευση ως Όπλο Καταστολής: Οι Ουστάσι έκλειναν τα παράθυρα των βαγονιών για να σβήσουν το Ederlezi. Οι Οθωμανοί ποινικοποίησαν το Μινόρε. Και στις δύο περιπτώσεις, οι δυνάστες φοβήθηκαν τη μουσική, γιατί κατάλαβαν ότι ένας λαός που τραγουδάει τον πόνο του παραμένει ελεύθερος.
Η Διάσωση μέσω της Τέχνης: Το Ederlezi ταξίδεψε παγκοσμίως μέσα από το σινεμά δεκαετίες μετά. Το Μινόρε «δραπέτευσε» και ρίζωσε στη Νέα Υόρκη του 1919.
Η Φωνή του Βιώματος: Όπως το Μινόρε δεν μπορεί να τραγουδηθεί «ακαδημαϊκά», έτσι και το Ederlezi απαιτεί ψυχή. Γι' αυτό ερμηνείες όπως της Λένας Σιδηροπούλου μας συγκλονίζουν· επειδή ξυπνούν το συλλογικό ασυνείδητο.
Επίλογος
Όταν οι λαοί υποφέρουν, δεν επιστρατεύουν λόγους πολιτικής ή στρατηγικής
για να αντέξουν. Επιστρατεύουν τις μελωδίες τους. Κι έτσι, τα τρένα του θανάτου
και οι πορείες της Ανατολίας συναντιούνται αιώνια σε ένα πεντάγραμμο,
αποτίοντας τον δικό τους φόρο τιμής στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
- 1 : Το Θησαυροφυλάκιο με το Σκήπτρο του Μ. Αλεξάνδρου
- 2 : Άδηλος Τάφος
- 3 :The Unmarked Tomb of Alexander the Great (Kindle)
- (Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στο προφίλ μου, στη δεξιά στήλη του blog)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου